પ્રેમનું પરિમાણ –

‘મારો પ્રેમ સાગર જેટલો ઊંડો છે’ કે પછી ‘આકાશના સીતારા જેટલો અસિમીત છે’ જેવા પ્રેમીજનોના કેટલાય ‘સુવાક્યો’ વારંવાર સાંભળવા મળે છે. હવે પ્રેમનું ક્વોન્ટીટેટીવ માપ તો મળતું નથી પણ સાબિતીઓ મેળવી શકાય તેમ છે. ઉપરના વાક્યો તો ‘પટાવવા’ માટે ઠીક છે, પણ ખરેખર પ્રેમ છે કે કેમ તેની ખાત્રી કેવી રીતે થાય ? પ્રેમમાં ‘ત્યાગ’ હોવો જોઈએ એવું પણ કહેવાય છે. માની લઈએ કે ‘જતું કરવું’ પ્રેમીજનને ગમતું હોય અને પોતાને પણ ગમતું હોય છતાં પ્રેમીજનને આપવું, એને ત્યાગ કહીએ. પણ એવું ન બને કે આ ‘ત્યાગ’ પ્રેમીજનને ખુશ કરવા કર્યો હોય ? એક આડવાત કરી દઊં – ઘણા લોકો પ્રેમીજનના મૃત્યુ બાદ એને ભાવતી વસ્તુનો, પોતાને ભાવતી હોય તો પણ તે ખાતા નથી. આમાં કંઈક ‘ત્યાગ’ દ્રષ્ટિમાન થાય છે. પણ સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રેમની સાબિતી જોઈતી હોય તો શું ? જો કે પ્રેમ અનુભુતિની વાત છે, અનુભવી શકાય વર્ણવી ન શકાય.

હમણાનાં એક પ્રસંગે મને પ્રેમની સાબિતીની ઝલક દેખાડી – લાકડીના ટેકે ચાલતી નાની પોતાના દોહિત્રની પસંદના ડ્રેસ માટે ઉનાળાની ભરબપોરે રેડીમેઈડની દુકાને દુકાને રખડે અને શોધી કાઢે – એને શું કહેવું ? દોહીત્રના ચહેરા પરની ખુશીની એક ઝલક અને એક પ્રેમભર્યું આલિંગન, નાની માટે સ્વર્ગ મળ્યાની ખુશીનો અહેસાસ કરાવે. પ્રેમ માટે ‘ત્યાગ’ કરતાં આવો ‘જાતનો ઘસારો’ એ વધારે અગત્યનો નથી લાગતો ? જરાક જાતને પુછી જુઓ તમે તમારા પ્રેમીજન માટે કેટલું ‘ઘસાયા’ ? અને તે પણ કોઈ અપેક્ષા વગર. પતિ માને કે હું નોકરી કરીને પૈસા લઈ આવું તે મારી ‘જાત’નો ઘસારો જ છે ને ! મારા કુટુંબ માટે જ છે ને ! ખરેખર એવું છે ? નોકરી કે ધંધો કરવાના કારણો તપાસવા જઈએ તો પાના ભરાય જાય એટલા કારણો મળે, એમાં કુટુંબ માટેનો પ્રેમ જરાક જેટલો જ મળે.

ટુંકમાં ‘અપેક્ષા વગર, પ્રેમીજન માટે પોતાની જાતનો ઘસારો એ પ્રેમની એક સાબિતી છે.’

 

ભાષાને શું વળગે ભૂર, રણમં જીતે તે શૂર –

“મેં તારા નામનો ટહુકો અહીં છાતીમાં રાખ્યો છે

ભૂંસાવા ક્યાં દીધો કક્કો હજી પાટીમાં રાખ્યો છે

મલક કંઈ કેટલા ખૂંદ્યા બધાની ધૂળ ચોંટી પણ

હજુ પણ મારો ધબકારો મેં ગુજરાતીમાં રાખ્યો છે.”

  • રઈશ મનીઆર

ગઈકાલે લોકોને ‘ગુજરાતી દિન’નું ભૂત વળગ્યું અને સવાર સવારમાં વોટ્સઅપ પર એક બહેને શ્રી રઈશભાઈનો સંદર્ભ આપ્યા વિના ગુજરાતી દિનની શુભેચ્છાઓ પાઠવી દીધી. રડવું કે હસવું એ નક્કી થતું ન’હોતું, કારણ કે આજના યુવા વર્ગે વોટસ અપ અને SMS માં ભાષાનો જે દાટ વાળ્યો છે એ લોકો ગુજરાતી દિનની શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે.

પછી ભાષાનું ભૂત મને પણ વળગ્યું અને નેટ ખુંદી નાખ્યું.

મારા ઘણા જાણીતા બ્લોગર મિત્રો પણ ગુજરાતીના ઉદ્ધારની પાછળ પડ્યા છે. જોડણીમાં પણ ચેતવણી સાથે લખી નાખે ‘આ બ્લોગની ભાષા ઉંઝા જોડણીમાં લખવામાં આવી છે.’ પણ જોડણીની વ્યાખ્યા દિવ્યભાસ્કરના કોલમીસ્ટ અનિલ જોષી  ખુબ સરસ આપી – “બાકી તો હ્રદયને જોડે તે સાચી જોડણી કહેવાય. ભાષા તો વહેતો પ્રવાહ છે. એને વ્યાકરણના જડ નિયમોમાં બાંધવાનો કોઈ અર્થ નથી” ( આ જ લેખમાં અનિલભાઈએ ‘નામ’ અંગે પણ ખુબ સરસ વાત કરી છે તે મેં મારી જુની પોસ્ટ ‘‘સ્વ’ને ઓળખવાની પૂર્વ શરતો – https://bestbonding.wordpress.com/2012/08/12/preconditions/ ‘ માં ઉમેરી લીધી.)

પીન્કીબહેને ‘ભાષાને શું વળગે ભૂર’ માં ભાષાને ‘પાવર” સાથે સાંકળી લીધી. ચીનની મહાસત્તાની દોટને કારણે, દુનિયામાં અંગ્રેજીના ચલણની સામે ભવિષ્યમાં ચાઈનીઝ ભાષા Mandarinની બોલબાલા હશે તેવો વર્તારો આપ્યો.

આ વારા વાંચ્યા પછી મને ક્યાંક વાંચેલું યાદ આવ્યું – કોમ્યુટર માટે ‘સંસ્કૃત’નું ડીઝીટાઈઝેશન સહેલું છે. તો તો પછી આપણે ગુજરાતીને વળગ્યા વિના સંસ્કૃતને જ વળગવું જોઈએને ! કારણ કે દુનિયાનું ભાવી ‘ડીઝીટલ’ પર જ નિર્ભર છે. આપણા દેશમાં ‘સંસ્કૃત’ જેમની રોજબરોજની ભાષા છે એવા નવ ગામની વિગત Centre for traditional educationwww.cteindia.org જોઈ શકાશે.

આ બધા કરતા ચડી જાય તેવી વાત એ છે કે તમે જ્યારે બોલો છો ત્યારે જે શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે તેનું મહત્વ ફક્ત ૧૦ થી ૨૦ જેટલું જ હોય છે. આમ તો રીસર્ચ એવું પણ કહે છે કે શબ્દોનો પ્રભાવ ફક્ત સાત ટકા જેટલું જ છે. કારણ કે તમે જ્યારે વાત કરો છો ત્યારે તમારા શરીરનું હલનચલન, મોઢા પરના હાવભાવ (૫૫ %) અને અવાજનો રણકો (૩૮ %) વગેરેથી અન્ય પર તમારી વાતનો પ્રભાવ પડે છે. (જે શબ્દો બોલીએ છીએ તે ‘વર્બલ કોમ્યુનીકેશન’ અને બાકીનું ‘નોન વર્બલ કોમ્યુનીકેશન’). જો આમ જ છે તો ભાષાનું મહત્વ કેટલું ? કોઈકવાર જ એવું બને કે કેટલાક ‘શબ્દો’ દિલ સોંસરવા ઉતરી જાય, જેમ કે ‘હૃદય જોડે તે જોડણી’

nonverbal

verbal

માટે મને લાગે છે આપણે આપણી લોકબોલીને જ વળગી રહેવું જોઈએ

જતાં જતાં શ્રી વિનયભાઈ ખત્રીની સાઈનબોર્ડસની મજાક જોઈ લેવી – ભાષાને શું વળગે ભૂર, રણમાં જીતે તે શૂર – અખા ભગત

આસ્થા –

હમણાં શ્રી ગોવિંદભાઈના બ્લોગ અભિવ્યક્તિ પર – આસ્તિકતાનું પ્રત્યારોપણ – વાંચવા મળ્યું અને મને શ્રદ્ધા પર લખેલા લખાણો યાદ આવ્યા.

૧. શ્રદ્ધા – ૧

૨. શ્રદ્ધા – ૨

૩. શ્રદ્ધા – ૩

૪. ધર્મ – વિવેક – વિજ્ઞાન

એમાંના કેટલાક અવતરણો તાજા કર્યા.

શું શ્રધ્ધા એટલે ‘સમર્પણ’ ?

ભગવાનમાં શ્રધ્ધા એટલે ‘ભગવાન કરે તે ખરું’ – મારે કંઈ કરવાનું નહી ? અથવા તો હું જે કંઈ કરુ તેના પરીણામ પર મારો કોઈ કંટ્રોલ નહી ? ગીતામાં પણ કહેવાયું ફળની આશા રાખ્યા વિના કાર્ય કરો. તો મંદીરો જતા લોકો ફળની આશા વગર જાય છે ? બધા જ પોત-પોતાની માગણીઓનું લીસ્ટ ભગવાનને કહીને જ આવે છે. (જો કે ગીતાના શ્લોકને હું જુદી રીતે સમજું છું. ‘ફળાની આશા રાખ્યા વગર કર્મ કર્યે જા’ એમ નહીં, પણ – કર્મ કરવું એ મનુષ્યના અધિકાર ક્ષેત્રની વાત છે, મનુષ્યની ઇચ્છા હાથપગ ચલાવવાની થાય તો કર્મ થાય. તેની ઇચ્છા ન થાય તો કર્મ થાય નહીં. મનુષ્યના કર્મ કર્યા પછી જે પરિણામ આવે તે તેના અધિકાર ક્ષેત્રની બહારનું છે. કારણ કે તેણે કર્મ કર્યું પણ પ્રકૃતિ/પરિસ્થિતિ એ કર્મની ફેવરમાં છે કે કેમ ? એ મનુષ્ય નક્કી કરી ન શકે, તે પ્રકૃતિના અધિકારની વાત છે.. વિદ્યાર્થી પરીક્ષામાં સારા માર્ક લાવવા ખુબ વાંચે, પણ જવાબ માટે પ્રશ્નો નક્કી ન કરી શકે, તે પેપરસેટરના હાથની વાત છે. વિદ્યાર્થીએ તૈયાર કરેલા પ્રશ્નો ન પણ પુછાય અને પરિણામ સારું ન પણ આવે.

શું શ્રધ્ધા એટલે નાનપણથી ઠોકી બેસાડેલી ‘માન્યતા’

હમણા એક સાત વર્ષના બાળક્ને એના પપ્પાએ શંકરની પુજા કરવા બે કલાક બેસાડ્યો. પાછળથી મેં બાળકને પૂછ્યું ‘ તેં પૂજા શા માટે કરી ?’ જવાબ હતો ‘ પૂજા કરીએ તો ભગવાનના આશીર્વાદ મળે અને આપણે માગીએ તે મળે’. આ બાળક મોટું થઈને આ જ માન્યતા સાથે જીવે અને જીવનની પોતાની જરુરીયાતો માટે ભગવાન તરફ પહેલી નજર દોડાવે.

આ જ મુદ્દા પર અભિવ્યક્તિમાં લખાયેલું છે –

બાળકના ઉછેર દરમીયાન સર્વ ધર્મસમભાવનાના પાઠ ભણાવવાને બદલે અપવાદોને બાદ કરતાં મોટા ભાગે પોતાનો ધર્મ જ સૌથી શ્રેષ્ઠ હોવા અંગેનું અફીણ પીવડાવવામાં આવે છે.

બાળકોને ધર્મ સમજાવવામાં નથી આવતો; પણ ઠોકી બેસાડવામાં આવે છે.

મુળભુત રીતે ધર્મની સ્થાપના પાછળનો મુળભુત હેતુ દુનીયાની સમગ્ર પ્રજા વચ્ચે ભાઈચારો, સમ્પ, સહકાર, સદાચાર તથા પ્રેમની લાગણી દ્વારા ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ની ભાવના જગાવવાનો છે; પરન્તુ ધર્મની સ્થાપનાના માધ્યમથી આ હેતુ સીદ્ધ થયો હોય તેમ જણાતું નથી.

શું શ્રધ્ધા એટલે પ્રભુ પ્રતિ ‘વિવેક’ ની અભિવ્યક્તિ ?

શું શ્રદ્ધા એટલે માનવીના અવ્યક્ત ‘ડર’ (મારું શું થશે ?) નું પરીણામ ?

મારું તારણ કંઈક આવું છે –

શ્રદ્ધા, ભક્તિ, વિશ્વાસ વગેરે ‘અનુભુતિ’ની વાત છે. તેનું વર્ણન ન કરી શકાય, અનુભવવું પડે.

છતાં થોડા અંશે સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ –

આપણી શારિરીક જરુરીયાતોની જેમ જ આપણી માનસિક જરુરીયાતો પણ હોય. પ્રેમ પામવાની, પ્રેમ આપવાની, લાગણીની અભિવ્યક્તિની, સંબંધો જોડવાની/જાળવવાની/તોડવાની, ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરવાની, જગતની જાત જાતની હરીફાઈઓમાં પ્રથમ રહેવાની વગેરે. મોટામાં મોટી જરુરીયાત તો માનસિક તણાવમાંથી મુક્તિની છે. તણાવ ઉત્પન્ન થાય છે આપણી ઇચ્છાઓ/અપેક્ષાઓની અપૂર્તિ, ડર, ઓળખનું ખંડીત થવું, લાગણીઓ પરના ઘા વગેરેથી. શારીરિક જરુરીયાતો તો પ્રેરણાના ધક્કાથી સંતોષાય શકે. પ્રેરણાનો ધક્કો લાગે આપણે કાર્ય કરીએ અને જરુરીયાત સંતોષાય. પણ માનસિક જરુરીયાતો સંતોષવા એક વિશિષ્ટ ધક્કાની જરુરીયાત ઉભી થાય અને એ ધક્કો એટલે આપણી ‘શ્રધ્ધા’. આપણે ડરમાંથી મુક્તિ માટે કોઈ શારીરિક કાર્ય કરવાનું નથી, ડરની સામે લડવા મનને મજબુત બનાવવા અન્ય આલંબન લેવાનું છે. હવે આ આલંબન ભગવાનનું હોય શકે, કોઈ માનવીનું હોય શકે, અરે કોઈ વિચારનું પણ હોય શકે (જેમ ભૂતનો ડર ભગાવવા હનુમાનચાલીસાનો પાઠ). આસ્તિક મનુષ્ય મુશ્કેલીઓમાં ઘેરાઈ જાય ત્યારે તેને ‘શ્રધ્ધા’ ભગવાનના શરણે પહોંચાડે. નાસ્તિક મનુષ્ય વિવિધ ‘ગુરુ’ઓના શરણે પહોંચે. (આમાં મેનેજમેન્ટ ગુરુઓ પણ આવી જાય)

આમ શ્રધ્ધા એટલે આપણી એવી માનસિક જરુરીયાતો, કે જે શારીરિક કાર્યોથી સંતોષાય શકે તેમ નથી, તેને સંતોષવા લાગતો વિશિષ્ટ પ્રકારની ‘પ્રેરણાનો ધક્કો’.

જીવનમાં આગળ વધવા માટે જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા બંનેની જરુર છે. શ્રી ગોએન્કાજી કહે છે તેમ પ્રજ્ઞા એ ચક્ષુ છે અને શ્રદ્ધા એ ચરણ છે. જ્ઞાન હોય, પણા વ્યક્તિને પોતાનામાં શ્રદ્ધા ન હોય, આ કાર્ય કરી શકીશ કે નહીં ? એવી અવઢવમાં રહેતો હોય તો આગળ ન વધી શકે અને ફક્ત કરી શકીશ એવી શ્રદ્ધા હોય અને જ્ઞાન હોય તો કોઈક જુદા રસ્તે જ ફંટાય જાય. જ્ઞાન વગરની શ્રદ્ધાને ‘અંધશ્રદ્ધા’ કહી શકાય.

તમને વાંચવું ગમ્યું હશે તેવી ‘શ્રધ્ધા’ સાથે –

નિરાશા, હતાશા, વીતરાગ –

a9d27d6e52cbc17e16f0f6abafcf3ae9

નરસિંહ મહેતા – સુખેથી સંસાર ભોગવતા હતા અને ભાભીએ ટોણો માર્યો – કામકાજ કર્યા વગર ક્યાં સુધી મફતના રોટલા ખાશો ? લાગી આવ્યું, શંકરની આરાધનામાં લાગી ગયા, શંકરે રાસલીલાના દર્શન કરાવ્યા અને કૃષ્ણભક્ત થઈ ગયા. વાલીયો લુટારો કુટુંબના પાપની ભાગીદારીમાં અસહકારને કારણે વાલ્મિકી ઋષિ થઈ ગયા. બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક બુદ્ધ રાજા જેવી સંપુર્ણ સુખસાહ્યબી ભોગવી, અને સંસારના દુઃખ નજરે પડતા સંસાર અસાર લાગ્યો. જૈનોના પ્રથમ તિર્થંકર ઋષભદેવે વર્ષો સુધી રાજ કર્યું, એક અપ્સરાનું આયુષ્ય પુર્ણ થતાં અદ્રશ્ય થઈને આયુષ્યની અવધિ સમજાતા વિતરાગ બન્યા.

આવા કેટલાય કિસ્સાઓ જોતાં એવું લાગે કે ‘વિતરાગ’ નિરાશા અને હતાશામાંથી જન્મે છે. ખરેખર એવું છે ? આમ માણસ ‘બહાર’ કશુંક થતાં ‘અંદર’ તરફ વળે છે તેવું તારણ કાઢી શકાય ? એવું થાય ત્યારે તેનો અહમ કામ કરે છે ? ધાર્યું નહીં થવાની નિરાશા ધક્કો મારે છે ?

સંસારમાંથી વિરક્ત થવાના ઘણા કારણો નજરે પડે છે. જો સંસારમાં બધું સારું મળતું રહે, ધાર્યું જ થતું રહે તો માનવીને ‘અંદર’ ઝાંકવાની ઈચ્છા થતી નથી એવું લાગે છે. સ્મશાનમાં શરીરની નશ્વરતા જોઈને લોકોને સ્મશાન વૈરાગ્ય આવે છે (જો કે સુરતમાં લોકોને સ્મશાનમાં ભુસું ખાવાની ઇચ્છા જાગૃત થાય છે)

કોઈક કિસ્સાઓમાં લોકો નાનપણથી જ્ઞાનમાર્ગે કે ભક્તિમાર્ગે વળી સંસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

ઓસ્ટ્રેલીયા ની મુલાકાત દરમ્યાન આંખ ના સર્જન ડો શૈલેશ મહેતા એ, આધુનિક વિજ્ઞાન અને વિતરાગ વિજ્ઞાન વિષે નીતલ દેસાઈ સાથે કરેલ રેડીયો વાર્તાલાપની MP3 file

વીકી ગુજરાતી માં વિતરાગ વિષે

 

જૈન દર્શન અનુસાર વિતરાગી દશા અને સર્વજ્ઞતા વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. ધ્યાનના ઉચ્ચતમ સ્તરે સૌ પ્રથમ આત્મા વિતરાગ દશા મેળવે છે જેની અસર હેઠળ આત્મા સ્વપ્રત્યે ના આકર્ષણ સિવાય વિશ્વની તમામ વ્યક્તિ કે વસ્તુઓ પરનો આકર્ષણ કે મોહ ત્યાગે છે. એક વખત આ ભાવનામાં સ્થિર થતાં સર્વજ્ઞતા આવે છે.

બધા મુક્તિની આશા રાખે છે, પણ ‘ઘેર બેઠા ગંગા’ જેવું કાંઈક થાય તેવું ઇચ્છે છે.

મને તો લાગે છે કે વિતરાગ માટે કોઈક ‘ધક્કા’ની જરુર છે, તમને શું લાગે છે ?

ઇન્ટ્રોવર્ટ કે એક્સ્ટ્રોવર્ટ ? – ૨

અગાઊની પોસ્ટમાં આપણે ઇન્ટ્રોવર્ટની વર્તણુક વિષેની વાત કરી. સામાન્ય બુદ્ધિથી એવું લાગે કે એક્સ્ટ્રોવર્ટ વધારે બુદ્ધિશાળી હશે, કારણ કે પોતાના વિચારો બેજીજક રજુ કરતા હોય, પછી ભલે ખોટા હોય કે સાચા, વિચાર્યા વગરના હોય, અનુભવ વગરના હોય, પણ રજુઆતથી સામેવાળો અંજાય જાય અને તેને બુદ્ધિશાળી તરીકે પ્રસ્થાપિત કરી દે. હકીકતમાં આ બંને વ્યક્તિઓમાં બુદ્ધિમત્તાનો કોઈ તફાવત હોતો નથી. તફાવત તેમના મગજમાં થતા રસાયણના સ્રાવનો અને તેના પ્રતિ મગજની પ્રતિક્રિયાનો હોય છે.

માનવીના શરીરનો અંદરનો સંદેશા વ્યવહાર સમજવા માટે ‘નર્વ સેલ્સ’ અને ન્યુરોટ્રાન્સમીટરને સમજવા પડે. આંખે કોઈ દ્રશ્ય જોયું, પણ એ દ્રશ્યનું વિવરણ મગજ સુધી ન પહોંચી શકે તો કોઈ તેનો અર્થ નથી. મુન્નાભાઈ M.B.B.S. માં કોમામાં પડેલા વ્યક્તિની આંખો ખુલી છે, દ્રશ્ય જુએ છે, પણ તેનું વિવરણ મગજ સુધી પહોંચતું નથી અને તેથી તેનો કોઈ અર્થ નથી. આપણે દ્રશ્ય જોઈએ, તેનું વિવરણ મગજ સુધી પહોંચે છે. મગજમાં ભુતકાળના અનુભવોનું જ્ઞાન તેનું વિશ્લેષણ કરે અને હવે શું કરવું જોઈએ તેની પ્રતિક્રિયા તુરત આપે. આમ આ સંદેશોની આપ-લે કરનારા ‘વાયરો’ નર્વસેલ્સના (neurone or nerve cell) બનેલા છે. (જેમ આપણા ઇલેક્ટ્રીકના વાયરો ધાતુના બનેલા છે.) ઇલેક્ટ્રીક વાયરમાં કરન્ટ પસાર થાય ત્યારે ધાતુ ખસતી નથી, પણ તેમાંથી ઇલેટ્રોન પસાર થાય છે, જ્યારે નર્વસેલ્સ વિદ્યુતથી ઉત્તેજીત થતા  સેલ્સ છે. આ બે સેલ્સની વચ્ચે માઈક્રો જગ્યા હોય છે તેમાંથી ‘ન્યુરોટ્રાન્સમીટર’ પસાર થાય છે અને એક નર્વસેલથી બીજા નર્વસેલને સંદેશો પહોંચાડે છે. આ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર એ એક પ્રકારના રસાયણના અણુઓ જ છે. મગજમાં રહેલા સેલ્સ પણ આ ન્યુરોટ્રાન્સમીટરની મદદથી સંદેશાની આપ-લે કરે છે. આ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર ઘણા પ્રકારના હોય છે. આપણે ઇન્ટ્રોવર્ટ અને એક્સ્ટ્રોવર્ટના તફાવતને સમજવા માટે ન્યુરોટ્રાન્સમીટરના બે પ્રકાર જ જાણવા પડે. એ બે છે – ‘ડોપામાઈન’ (Dopamine) અને ‘અસીટોકોલીન’ (Acetylcholine).

એક્સ્ટ્રોવર્ટના મગજમાં ‘ડોપામાઈન’ નામના ન્યુરોટ્રાન્સમીટરના વધારે સ્રાવ સામે મગજની પ્રતિક્રિયા અલગ પ્રકારની થાય છે. ડોપામાઈન એવું રસાયણ છે કે તે બહારથી વળતર મેળવવા જેમકે પૈસા કમાવા, સમાજમાં નામ કમાવું, પોતાનું સ્થાન મજબુત કરવું, નવું કરવા જોખમ લેવું … વગેરે માટે વધારે પ્રેરીત કરે છે. આમ ડોપામાઈનના સ્રાવની, પ્રતિક્રિયામાં મગજને અલગ પ્રકારની પ્રેરણા (motivation) મળે છે. વ્યક્તિ વધારે બોલકી થઈ જાય છે. ડોપામાઈનની જેમ બીજા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર છે ‘અસીટોકોલાઈન’. એ પણ સુખ અને આનંદ સાથે જોડાયેલા છે, પણ તે વ્યક્તિને ઉંડાણથી વિચારવા, પ્રતિક્રિયા આપવા પ્રેરે છે. કોઈ એક વસ્તુ પર લાંબો સમય ક્રેન્દ્રીત કરે છે. આથી એ સમજાય છે કે ઇન્ટ્રોવર્ટને શાંત વાતાવરણ શા માટે પસંદ છે. આવી વ્યક્તિઓ જ્યારે પાર્ટીમા હોય ત્યારે ઘણી બધી વસ્તુઓ પર ધ્યાન આપે છે અને તેથી ઝડપથી ‘થાકી’ જાય છે.

આ ઉપરાંત આ બંને ન્યુરોટ્રાન્સમીટરની શરીરની જુદી જુદી નર્વ સીસ્ટમ પર અસર પડતી હોય છે. આપણા શરીરની નર્વ સીસ્ટમમાં ઓટોમેટીક રીતે શરીર તંત્રને ચલાવતી સીસ્ટમમાં બે ભાગ છે એક સીમ્પેથેટીક સીસ્ટમ – જેને ‘fight, flight or freeze’ તરીકે પણ ઓળખી શકાય. આ વિભાગ આપણને વધારે એલર્ટ રાખે છે, નવી પ્રવૃતિ તરફ પ્રેરે છે, શરીરને સ્ફુર્તિમાં રાખવા અવયવોને તૈયાર કરે છે. એક્સ્ટ્રોવર્ટમાં સીમ્પેથેટીક ભાગ પર ડોપામાઈનની અસર થાય છે. આ અવસ્થામાં વિચારવાનું ઓછું હોય છે, ત્વરીત નિર્ણય લેવાનો હોય છે.

બીજો ભાગ છે પેરાસીમ્પેથેટીક સીસ્ટમ – જેને ‘rest-and-digest’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વિભાગ આપણને વધારે શાંત રાખવામાં ભાગ ભજવે છે. શરીર પોતાની શક્તિને સંગ્રહીત રાખે છે. સ્નાયુઓ રીલેક્સ થાય છે. અસીટોકોલીન આ વિભાગ પર અસર કરે છે. આથી ઇન્ટ્રોવર્ટ વધારે શાંત રહે છે. વધારે વિચારે છે. તે લોકો અચાનક ઉભી થતી પરિસ્થિતિમાં બહુ ઉશ્કેરાટ અનુભવતા નથી.

ઇન્ટ્રોવર્ટ-એક્સ્ટ્રોવર્ટના તફાવત સરળતાથી સમજવા Quiet Revolution સાઈટની મુલાકાત લેવા જેવી છે. જેમા આ બંનેનો તફાવત સરસ રીતે ચિત્રાત્મક રીતે સમજાવ્યો છે. નમુના રુપ –

what-its-like-in-an-introverts-head

આ ચિત્રમાં જોઈ શકીએ કે એક્સ્ટોવર્ટ બહારથી જે સંદેશો મળે તે સીધો જ મગજને પ્રોસેસ કરવા મોકલી આપે છે જ્યારે ઇન્ટ્રોવર્ટ આવેલા સંદેશાને ભુતકાળની મેમરીમાંથી પસાર કરી, પ્લાનીંગ કરી પછી મગજને પ્રોસેસ કરવા મોકલે છે. આમ સમય વધારે લે છે. એ જ રીતે સાઈટ પરના બધા ચિત્રો ખુબ સરળતાથી તફાવત સમજાવે છે.

અંતે કોઈપણ વ્યક્તિ સંપુર્ણપણે ઇન્ટ્રોવર્ટ કે એક્સ્ટ્રોવર્ટ હોતી નથી. એવું હોય તો માનસિક અસ્થિર ગણાય કે માનસિક રોગી ગણાય. આપણે બધા વચ્ચેના કોઈક પોઈન્ટ પર હોઈએ છીએ.

introvrt_extrovert

ઇન્ટ્રોવર્ટ કે એક્સ્ટ્રોવર્ટ ?

introvert_pic

સીનીયર સીટીજનો/બ્લોગરો લગભગ બધા જ મહદ અંશે ફીલોસોફી, આત્મા-પરમાત્માની ચર્ચા કરતા હોય છે અથવા ઉપદેશાત્મક ભાષામાં વાત કરતા હોય છે. ક્યારેક સવાલ થાય કે જે લોકો ફીલોસોફીની વાતો કરે છે તેઓએ ‘અંદર ઝાંખવાં’ની વાત જરુર કરી હોય. હવે જો માણસ અંદર ઝાંખે તો પછી દુનીયા સાથે, સમાજ સાથે  કેટલો સંબંધ રહ્યો હોય ? કોઈએ શું કરવું જોઈએ અને શું ન કરવું જોઈએ એ પંચાતમાં શા માટે પડવું જોઈએ ? તેઓ જો ફીલોસોફી, આત્મા-પરમાત્માને સમજ્યા હોય તો તેમને અન્ય વિષે વિચાર આવે ખરો ? ઇન્ટ્રોવર્ટ ન બની જાય ? આ ‘ઇન્ટ્રોવર્ટ’ અંગે વધારે જાણવાની મથામણ કરી.

આપણે ઘણી વખત કહેતાં હોઈએ છીએ કે ફલાણાભાઈ થોડા ‘રીઝર્વ’ છે કે ‘બોલકણા’ છે. આપણે, રીઝર્વ અને બોલકણા – ઇન્ટ્રોવર્ટ કે એક્સ્ટ્રોવર્ટના પર્યાય તરીકે ઉપયોગમાં લઈએ છીએ. પણ આ બંને શબ્દો ઇન્ટ્રોવર્ટ કે એક્સ્ટ્રોવર્ટને સમજવા પુરતા નથી.

આપણે ઇન્ટ્રોવર્ટને ઓળખવા તેની વર્તણુકની કેટલીક વાતો કરીએ.

ઇન્ટ્રોવર્ટ પોતાની જાત સાથે સમય ગાળવામાં વધુ આનંદ પ્રાપ્ત કરે છે. પાર્ટીઓમાં કે ગ્રુપમાં જવાને બદલે તે પોતાની જાત સાથે રહેવાનું વધારે પસંદ કરે છે. પાર્ટીઓમાં તેઓ જલ્દી થાકી જાય છે. જ્યારે એકસ્ટ્રોવર્ટને નવી શક્તિ મળે છે.

તેની સર્જનાત્મકતા, તે જ્યારે એકલો હોય ત્યારે વધારે ખીલે છે. પ્રશ્નોના નિરાકરણ પોતાની રીતે એકલા જ લાવવાનું પસંદ કરે છે.

ઇન્ટ્રોવર્ટ સારામાં સારા ‘લીડર’ હોય છે, ગ્રુપની શક્તિઓનો સારામાં સારો ઉપયોગ કરી શકે છે, જ્યારે એક્સોવર્ટ પોતે કોઈ કાર્યની શરુઆત કરનારા હોય છે. તકલીફ એ છે કે જ્યારે ગ્રુપને મુશ્કેલીમાં અચાનક કોઈ કાર્ય માટે તાત્કાલીક સલાહની જરુર પડે તો એ વખતે ઇન્ટ્રોવર્ટ ઢીલા પડે છે. જ્યારે એક્સ્ટ્રોવર્ટ આવી મુશ્કેલ ઘડીમાં તુરત સલાહ આપી શકે છે.

તમે સ્કુલના દિવસો યાદ કરો. જ્યારે શિક્ષક કોઈ સવાલ પુછે તો અંગળી ઉંચી કરનારામાં ઇન્ટ્રોવર્ટ સૌથી છેલ્લા હોય, જ્યારે એક્સ્ટ્રોવર્ટ ‘હું’ ‘હું’ કરીને સૌથી પહેલા ક્લાસમાં આંગળી ઉંચી કરે. આમ ઇન્ટ્રોવર્ટને કોઈ શરુઆત કરનારની જરુર રહે છે. એનો અર્થ એવો નથી કે ઇન્ટ્રોવર્ટમાં જ્ઞાન ઓછું છે, પણ તેઓ જાહેરમાં આવવાનું ટાળે છે. કોઈ ચર્ચામાં તમને પુછવામાં આવે ‘તમે શું માનો છો ?’ ત્યારે સમજવું કે તમારી વર્તણુક આજુબાજુના લોકો એવો સંદેશો મોકલે છે કે ‘મારી પાસે સારા વિચાર છે’ એ લોકોને ચીટ-ચેટ કરવામાં કોઈ મજા આવતી નથી, પણ કોઈ સંબોધન કરવાનું હોય તો ખીલી ઉઠે છે.

ઇન્ટ્રોવર્ટ જ્યાં ગુસ્સાનું કે માથાકુટીયું વાતાવરણ હોય ત્યાંથી ખસી જવાનું પહેલું પસંદ કરે છે. અરે ! કોઈ સામાજીક પ્રસંગમાં હાજરી આપવા ગયા હોય ત્યારે બહાર નીકળવાના દરવાજા પાસેની સીટ પસંદ કરે છે. તેમના ફોનમાં આવતા કોલની સંખ્યા ઇન્ટ્રોવર્ટ વ્યક્તિએ કરેલા ફોનની સંખ્યા કરતાં વધારે હોય છે.

આ તો ઇન્ટ્રોવર્ટની સામાન્ય વર્તણુકની વાત કરી, પણ એની પાછળ વૈજ્ઞાનિક કારણો પણ છે. એની ચર્ચા હવે પછી…..

આપણી મોટી નબળાઈ – અનુસરણ

“Your time is limited, so don’t waste it living someone else’s life. Don’t be trapped by dogma – which is living with the results of other people’s thinking. Don’t let the noise of others’ opinions drown out your own inner voice. And most important, have the courage to follow your heart and intuition.”

– Steve Jobs
(With Thanks to : https://www.brainyquote.com/)

મેં ૨૦૧૩ માં એક પોસ્ટ લખી હતી – ‘તમે કોને ફોલો કરો છો ?’. (ક્લિક કરો)

હમણાં હમણાં ફરીથી આવા જ સવાલ ઉઠવા માંડ્યા. સીનીયર સીટીજનોના વોટ્સઅપ મેસેજીસ, ઇ મેઈલ્સ, બ્લોગ પર જોઈએ તો કોઈને કોઈ ‘ગુરુ’ની પ્રશસ્તિના લેખ, તેમના વીડીયો, ઓડીયો સંદેશાઓની ભરમાર હોય છે.

આ બધાથી એક સવાલ ઉઠે છે કે આપણો સ્વભાવ ‘અનુસરણ’ નો છે કે ડર, આસ્થા કે લાલચના કારણે આપણે કોઈને કોઈ મહાત્માને શરણે પહોંચી જઈએ છીએ ?

મને લાગે છે કે અનુસરણનું મુખ્ય કારણ ‘ડર’ છે. કોઈ મુશ્કેલી આવે ત્યારે આપણે ડરી જઈએ છીએ કે હવે મારું શું થશે ? આ ‘ડર’ના કારણે આપણને કોઈનો પાલવ પકડવાની વૃત્તિ ઉભરી આવે છે, જેમ નાનપણમાં ડરી જઈએ તો માનો પાલવ પકડતા હતા. મોટા થઈને કોઈ ભગવાન કે મહાત્મા આપણું રક્ષણ કરશે કે મને સંકટોમાંથી બચાવશે એવી વૃતિથી એમના શરણે જઈએ છીએ. પણ આ વૃતિ જો વધી જાય તો માણસ પોતાનો ‘આત્મવિશ્વાસ’ ખોઈ બેસે છે. ભગવાન/મહારાજો પરની ‘આસ્થા’ને મજબુત કરી બેસે છે. મારા એક પરિચિત મિત્ર નાનામાં નાના કામ માટે જ્યોતીષની સલાહ લે છે. એક જ્યોતીષ બરાબર ન કહે તો બીજા પાસે દોડી જાય છે. હનુમાન ચાલીસાના પાઠ કર્યે રાખે છે. શીવપુજા કરે છે. તેઓ બધી રીતે સક્ષમ છે, ઉચ્ચ શિક્ષણધારી છે પણ આત્મવિશ્વાસનો અભાવ છે. આત્મવિશ્વાસનો અભાવ સામાજીક જીવનમાં પણ એકલતા આણે છે. એ મિત્ર કામના કલાકો સિવાય ઘરકુકડી થઈને ઘરમાં જ બેસી રહે છે.

ડર અને આસ્થા સિવાયનું બીજું કારણ છે – ‘લાલચ’. મોટા મોટા રાજકારણીઓ આશારામ જેવાના આશિર્વાદ લઈ આવ્યા. આ બધાનું ધ્યાન બાપુ પર નહીં પણ તેમના ફોલોઅર્સ પર વધારે. બાપુ સાથે હશે તો ફોલોઅર્સના ‘મત’ મેળવી શકાશે એવી લાલચ. રામદેવજી પ્રચાર કરશે તો મતનો ઢગલો થઈ જાય એવી લાલચ. આપણે પણ મંદીરમાં જઈને ભગવાન સાથે વ્યવહાર કરીએ છીએ. ભગવાન મારી મનોકામનાઓ પુરી કરશે એવી લાલચમાં માથું નમાવીએ છીએ.

લાલચ પર તો કાબુ મેળવી શકાય પણ ‘ડર’ પર કાબુ મેળવવો ખુબ અઘરું કામ છે. એક ઉપાય ડરનું કારણ શોધવાનો છે.  આ સિવાય બીજા માર્ગો માટે જુઓ – https://www.wakeupcloud.com/overcoming-fear/ ડરને સમજવા અને દુર કરવાના ઘણા રસ્તાઓ દર્શાવ્યા છે.

fear-quote-1

કોઈને ‘ફોલો’ કરો પણ તેમાં ઉંડા ઉતરી ના જવું જોઈએ એવું મારું માનવુ છે, તમારું ?

મારી રામાયણ –

ram-and-raven-1-1
મારી રામાયણ –
જો જો વાંચવાનું બંધ ન કરતા, કારણ કે આ પોસ્ટમાં મારી રામાયણ નથી પણ ખરેખર રામની રામાયણ જ છે, પણ મારી દ્રષ્ટિએ. હમણાં મેં એક પુસ્તિકા મંગાવી ‘मेरी गीता’. લેખકનું એવું કહેવું છે કે ભાગવત ગીતા કંઈ શ્રી કૃષ્ણ એ કહેલી ‘ગીતા’ છે ? એ તો જેમણે મહાભારત લખ્યું તેમના વિચારો ન હોય શકે ? મને આ વાતમાં તથ્ય લાગ્યું, કારણ કે મેં બે ત્રણ અનુવાદો વાંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેમાં એવો જ અનુભવ થયો. એક શ્લોકના અનુવાદમાં એક અનુવાદક ‘વિ’ ઉપસર્ગનો અનુવાદ ‘વિરોધ’ તરીકે કરે જ્યારે બીજો એ જ શબ્દનો અનુવાદ ‘વિશિષ્ટ’ કરે. હવે સાચો કોણ ? આમ મને પણ લાગ્યું કે મારે રામાયણ વિષે કંઈ લખવું હોય તો ‘મારી રામાયણ’ જ લખવું જોઈએ. જો કે આપાણે બાલકાંડથી શરુ નથી કરવું, ફક્ત રામના લંકા વિજયની વાત કરવી છે. તો ……
ભુતકાળમાં અયોધ્યા નગરીમાં રામ નામના રાજા થઈ ગયા. બહુ શક્તિશાળી રાજા હતા. એ જ સમયમાં લંકામાં રાવણ નામનો રાજા રાજ કરતો હતો. રાવણ એક ઋષી અને એક દૈત્ય કુંવરીનું સંતાન હતો. (એ વખતે આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોનો કોઈ છોછ હતો નહીં.) આમ રાવણ બ્રાહ્મણ કુળનો પરંતુ રાક્ષસોનો રાજા બન્યો. રાવણ ખુબ જ્ઞાની હતો સાથેસાથ મહત્વકાંક્ષી પણ હતો. તેણે શંકરની ખુબ સેવા કરી, પ્રાર્થના કરી, આથી શંકરે પ્રસન્ન થઈ તેને ઘણું જ્ઞાન અને તાકાત આપી. તેને ચાર વેદ અને છ પુરાણોનું જ્ઞાન આપ્યું (લોકોએ તેને આથી દસ મસ્તકનો જ્ઞાની સ્વીકારી દસ માથાવાળો કહ્યો.) તાકાતને કારણે રાવણનો અહંમ ખુબ વધી ગયો. અહંમને કારણે તેણે શંકરના સ્થાન કૈલાસને ઉપાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ એ તો એના ગુરુનું સ્થાન હતું તેથી ગુરુએ થોડો ચમકારો દેખાડી તેનો અહંમ તોડ્યો. પણ લંકામાં રાક્ષસો તેનાથી ખુબ ડરતા. તેણે રાજ્યના વિસ્તાર માટે દક્ષિણ ભારતમાં તેના સૈનિકો મોકલવાનું શરુ કર્યું. રાવણથી દુર જઈ સેનાપતિઓ ગેલમાં અવી ગયા અને નિર્દોષ પ્રજાને હેરાન કરવા લાગ્યા. રાવણને ગુપ્તચરો દ્વારા માહિતી મળી ગઈ પણ સેનાપતિઓ દુર હોવાથી તેના પરનો કંન્ટ્રોલ ગુમાવ્યો. રાવણને નિર્દોષ પ્રજા પરના અત્યાચારો ગમ્યા નહીં અને પોતે લંકા છોડી શકે તેમ હતો નહીં કારણ કે તેનો નાનો ભાઈ રાજગાદી માટે કાવાદાવા કરતો હતો. આથી તેણે ભારતના કોઈ શક્તિશાળી રાજાની સહાય લેવાનું વિચાર્યું. તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે અયોધ્યાનો રાજા રામ, તેના સેનાપતિઓ અને સૈનિકોને પાઠ ભણાવી શકે તેમ છે. તેણે એક આખો પ્લાન બનાવ્યો અને રામ સાથે હોટલાઈન પર વાત કરી. પ્લાન મુજબ રાવણ સીતાને કીડનેપ કરે અને રામ તેને છોડાવવા લંકા સુધી જાય. માર્ગમાં આવતા રાવણના સેનાપતિઓને પાઠ ભણાવતા આવે. નાશ કરતા આવે.
રામને સીતાની સેફ્ટી માટે ચિંતા થઈ આથી તેણે સીતાનું ક્લોન બનાવ્યું અને રાવણ આ ક્લોન સીતાનું કીડનેપ કરે એવું વિચાર્યું. મૂળ સીતાને ક્યાંક સલામત સ્થળે રાખવા માટે તેણે અગ્નિને બોલાવ્યા. મુળ સીતા તેને સોંપી અને કહ્યું કે રાવણનું કાર્ય પુર્ણ થયા પછી હું તમને ક્લોન સીતા આપીશ, તમે તેનો નાશ કરી મૂળ સીતા મને પરત આપજો, જેથી સમાજમાં ઉહાપોહ ન થાય.
પ્લાન મુજબ રામ, રાક્ષસ સેનાપતિઓનો નાશ કરતા કરતા લંકા પહોંચ્યા. રાવણના ભાઈ વિભિષણે જોયું કે રામ ખુબ બળવાન છે જો તેનો સાથ મળી જાય તો લંકાનું રાજ્ય મળી જાય આથી રામભક્તિનો આધાર લઈ રામની છાવણીમાં એન્ટ્રી મારી લીધી.પછી તો, રાવણ સાથે યુધ્ધ થયું, કારણ કે યુધ્ધમાં પરાજય વગર સીતાને પાછી સોંપે તો રાવણની નાલેશી થાય. યુધ્ધમાં રાવણના ‘જ્ઞાનરુપી મસ્તકોનો નાશ થવા લાગ્યો, પણ એક મસ્તક કપાય તો બીજું મસ્તક ગોઠવાય જાય. (અંગ પ્રત્યારોપણ). વિભિષણે રામને ટીપ આપી દીધી કે રાવણને મારવો હોય તો તેને ડુંટીમાં બાણ મારવું. રાવણના મસ્તકો કપાતાં તેને લાગ્યું કે મારું કુળ નાશ પામ્યું છે તો હવે સરન્ડર કરવા કરતાં મરી જવું. વિભિષણની ટીપથી રાવણ મરાયો, રામને ક્લોન સીતા પાછી મળી અને વિભિષણને લંકાનું રાજ્ય મળ્યું. રામે ક્લોન સીતાનો અગ્નિપ્રવેશ કરાવ્યો અને અગાઉ નક્કી થયા મુજબ અગ્નિએ ક્લોન સીતાનો નાશ કરી, મુળ સીતા રામને પરત કરી. ખાધુ પીધું ને રાજ કર્યું. અસ્તુ…
આ રામાયણ મેં આપણા રેશનાલીસ્ટ મિત્રોને ધ્યાનમાં રાખી લખી. જો આપણી પૌરાણિક કથાઓને આ રીતે સમજીએ તો કદાચ પૌરાણિક પાત્રોને પ્રતિકાત્મક સમજી, તેમાંથી મળતા જીવનપાઠ સમજવાનું સહેલું પડે.
તમે ટીવી જોતા હો તો ‘EPIC’ ચેનલ જોજો. તેના પર ‘દેવલોક વીથ દેવદત્ત પટ્ટનાયક’ જોજો. તેણે આપણી કથાઓને આ રીતે સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. તેના પુસ્તકો પણ મળે છે. (http://devdutt.com/category/books)

રેશનાલીઝમ – એક માન્યતા ?

રેશનાલીઝમ – એક માન્યતા ?

rationalism

એક મિત્ર સાથેની ચર્ચામાં જાણ્યું કે ‘તમે એમની સાથે ક્યાં ઇશ્વરની વાત કરી, તેઓ તો કટ્ટર રેશનાલીસ્ટ છે.’ ત્યારથી રેશનાલીઝમને સમજવાની ઇચ્છા હતી.

સૌ પ્રથમ તો ગુજરાતના અગ્રગણ્ય રેશનાલીસ્ટ શ્રી રમણભાઈ પાઠકનો લેખ અક્ષરનાદ પર વાંચ્યો. જેમણે ધર્મના નામે ચાલતી વિવિધ બદીઓ અને અંધશ્રદ્ધા સામે લડત આદરી. લેખમાં રેશનાલીઝમની લંડન એસોસીએશન દ્વારા અપાયેલી રેશનાલીઝમની વ્યાખ્યા –

Rationalism may be defined as a Mental Attitude, which unreservedly accepts supremacy of Reason and aims at establishing a system of philosophy and ethics verifiable by Experience and independent of all arbitrary assumption of authority.

અહીં ત્રણ શબ્દોને વધારે સમજીએ તો –

Mental Attitude – a complex mental state involving beliefs and feelings and values and dispositions (મનોવૃતિ) to act in certain ways.

Reason – a cause, explanation, or justification for an action or event. / the power of the mind to think, understand, and form judgements logically.

Experience – practical contact with and observation of facts or event / an event or occurrence which leaves an impression on someone.

ટુંકમાં જે કોઈ કાર્ય થાય કે પ્રસંગ બને તેમાં આ કાર્ય કે પ્રસંગને ‘કેવી રીતે’ થયો તે સમજવામાં જ્ઞાનેન્દ્રિયો દ્વારા થતા માનવીય અનુભવ કરતાં ‘કેવી રીતે થયું’ એ ‘તર્ક’ વધારે મહત્વનો છે. હવે ‘કેવી રીતે થયું’ એ ‘તર્ક’ કરવાની માનવીય ‘ક્ષમતા’ પર કેટલો ભરોસો મુકી શકાય ? આ તર્ક પર જે તે વ્યક્તિની માન્યતા, લાગણી વગેરેની અસર હોય શકે કે કેમ ? ધારો કે કોઈ એક-બે વ્યક્તિના તર્કને બદલે ઘણી બધી વ્યક્તિઓના તર્કને જાણીને, કોઈ એક ‘તર્ક’નું તારણ કાઢવામાં આવે, તો આ ‘ઘણીબધી વ્યક્તિ’નો આંકડો કેવી રીતે પસંદ કરવો ? ધારો કે માનવી આ તર્કને સિદ્ધ કરવા ‘પ્રયોગ’ કરવામાં આવે, તો પ્રયોગમાં આવતી ‘Errors’ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ કેમ ? ‘human error’, ‘instrumental error’ ‘environmental error’…. એનો સીધો અર્થ એવો ન થાય કે ફક્ત ‘પ્રયોગ’ વડે ‘તર્ક’ને યોગ્ય સિદ્ધ કરી શકાય નહીં ?

રેશનાલીઝમની બીજી એક વ્યાખ્યા  –

Rationalism is any view appealing to intellectual and deductive reason  (as opposed to sensory experience or any religious teachings) as the source of knowledge or justification. Thus, it holds that some propositions are knowable by us by intuition alone, while others are knowable by being deduced through valid arguments from intuited propositions. Depending on the strength of the belief, this can result in a range of positions from the moderate view that reason has precedence over other ways of acquiring knowledge, to the radical position that reason is the only path to knowledge.

deductive reason’ ગ્રીક ફીલોસોફર એરીસ્ટોટલ દ્વારા સરસ ઉદાહણથી સમજાવાયુ છે –

  • All men are mortal.
  • Socrates is a man.
  • Therefore, Socrates is mortal.

મુળ મુદ્દે – રેશનાલીઝમ, જ્ઞાન મેળવવાનો કે જે કંઈ બને છે તે સમજવાનો એક માર્ગ દર્શાવે છે. એનો ઉદય ૧૭મી સદીમાં થયો જેને ‘Age of Reason’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કેટલાક ફીલોસોફરે ફીલોસોફીમાં મેથેમેટીક્સને દાખલ કર્યું. એમણે જોયું કે રાજાઓ કે સત્તામાં રહેલા કેટલાક માનવીઓ સમાજની શ્રદ્ધાનો દુરુપયોગ કરી સત્તા જાળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, જ્ઞાન મેળવવાના અન્ય માર્ગોને અવગણવામાં આવે છે, દબાવવામાં આવે છે. એમણે સવાલ ઉઠાવ્યા કે જો રાજા ઇશ્વર છે તો ઇશ્વરની વ્યાખ્યા શું ? શા માટે રાજા પ્રત્યે સમર્પિત થવું જોઈએ ? એના ‘કારણો’ સ્પષ્ટ કરો. જાદુગરના જાદુથી પ્રભાવિત થયા વિના તેણે એ જાદુ ‘કેવી રીતે’ કર્યું ? તે પ્રશ્ન પર કેન્દ્રીત થવાની વાત કરી. આ રીતે આધુનિક ફીલોસોફીમાં ‘Reason’ નું મહત્વ દાખલ થયું.

હકીકતમાં જે વ્યક્તિઓ માનસિક ક્ષમતા ધરાવે છે, તેઓ કોઈ વસ્તુ/માહિતીને ‘જ્ઞાન’માં પરિવર્તિત કરવામાં ‘રીઝનીંગ’નો આશરો લે છે જ. આ લેખના વાંચકો મેં જે લખ્યું છે તેના સ્વીકાર કે અસ્વીકાર માટે, લખેલા મુદ્દાઓ પર સવાલ ઉઠાવવાના જ છે. બધા જ રીઝનીંગનો આશરો લેતા જ હોય છે, પણ તે સર્વની પોત પોતાની માનસિક ક્ષમતા પર આધારીત છે અને માનસિક ક્ષમતા વ્યક્તિના ‘ઉછેર’ સાથે સંકળાયેલ છે.

આપણે ત્યાં રેશનાલીઝમને ધર્મ સાથે વધુ સાંકળી લેવામાં આવે છે. હમણાં વાંચેલા અભિવ્યક્તિ પરના એક લેખમાં આત્મા-પરમાત્માની ચર્ચા થઈ છે. જેમાં કેટલાય ગ્રંથો અને મહાન વ્યક્તિઓના સંદર્ભો આપવામાં આવ્યા છે. તેના અંગે મારા વિચારો જુદા ન લખતા કોમેન્ટ સ્વરુપે મેં જે લખ્યું તે પેસ્ટ કરી દઊં છું.

આત્મા-પરમાત્માની વાતો શા માટે ?

ખરેખર તો ‘રેશનાલીઝમ’ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિનો એક માર્ગ છે જે ‘રીઝનીંગ’ પર વધારે જોર આપે છે. ધર્મ એ સમાજને સમોસુતરો – બાંધી રાખવા માટેનો એક ઉપાય છે. જે લોકો રીઝનીંગથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે તેમને ધર્મની જરુર નથી, પણ જેઓની વિચારશક્તિ કમજોર છે તેઓને સમાજમાં સારી રીતે વર્તવાનું શીખવવા ધર્મ આવ્યો. ભણેલાગણેલા માણસને પણ શ્રદ્ધાની જરુર છે. શ્રદ્ધા એ ‘જીવનચાલક’ બળ છે. એને ફક્ત ધર્મ સાથે જ સંકળવું યોગ્ય નથી. શ્રદ્ધા અને ‘અંધશ્રદ્ધા’ નો ભેદ રાખવો જરુરી છે. અંધશ્રદ્ધા એ પેટીયું રળવા કે સત્તા મેળવવા કેટલીક વ્યક્તિએ ઉભી કરેલી વ્યવસ્થા છે. એનો વિરોધ જરુર થવો જોઈએ. પણ આ બધામાં વેદો કે ઇતીહાસના પાત્રોને ઘસડવા પણ યોગ્ય નથી. વેદોમાં મૂળ તત્વોની – પ્રકૃતિની પ્રાર્થના કરવાની વાત છે અને તે ખરેખર તો પ્રાર્થનામાં મનુષ્ય પોતાના જીવન માટે, પ્રકૃતિ તરફ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે. ગીતાઓ અને રામાયણો ઘણી બધી ઉપલબ્ધ છે, જે વિવિધ સમયે તેમના કર્તાઓ (જેમના દ્રષ્ટિકોણ અલગ અલગ હોય શકે) તરફથી સાંભળનારના માર્ગદર્શન માટે કહેવાયેલી છે. આથી એક વાત સ્પાષ્ટ છે કે દરેક સાંભળનારની માનસિક ક્ષમતા જુદી જુદી હોય, આથી એવી ગીતાઓ કે રામાયણોમાં કહેવાયેલી વાતો પણ જુદી જુદી હોય.

આથી મને લાગે છે કે ભૂતકાળમા શું થયું ? એની ચર્ચાને બદલે આપણે શું કરી શકીએ એ વિચારવું અગત્યનું છે.  અંધશ્રદ્ધાનો વિરોધ કરવા છુટક પ્રવૃતિ થાય એ સરાહનીય છે, પણ એની અસર પેપર પબ્લીસીટીથી વધુ નથી. ઓક્ટોબર ૧૩ માં મેં એક પોસ્ટ લખી હતી ‘વિકલ્પ શું ?’ એ કદાચ એક ઉપાય તરીકે જોઈ શકાય.

આત્મા છે તે માટે ઘણા તર્ક રજુ કરી શકાય. વિજ્ઞાન વડે ઘણું સિદ્ધ થયેલું નથી. થોડા વખત પહેલાં God Particle ની શોધના સમાચાર પણ આવ્યા હતા. અગાઊ ઉલ્લેખ કરેલા લેખમાં – ભૃગુ ઋષિના ઉલ્લેખ સાથે કહેવાયું છે કે – ‘પદાર્થ શાશ્વત છે. પદાર્થમાંથી જ જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને તમામ જીવોનું અંતે પદાર્થમાં વીલીનીકરણ થાય છે.’ વેદોમાં પંચમહાભુતોની જ વાત છે, જે ‘પ્રકૃતિ’ સ્વરુપ છે. પ્રકૃતિ ઓટોમેશનથી સઘળા કાર્યો કરે છે પણ તેને ચાલકબળની જરુર છે જ. પાણીમાંથી વાદળ બનવા માટે સુર્યપ્રકાશની – ‘શક્તિ’ ની જરુર છે. જીવનના વહેવા માટે પ્રકૃતિ અને શક્તિ બંનેની જરુર છે. હવે આ શક્તિને તમે ‘ઇશ્વર’ નામ આપો કે બીજું કંઈ શું ફરક પડે ?

મને લાગે છે કે વૈજ્ઞાનિકો, વિકાસને નામે અહમ પોષવા માટે પ્રકૃતિની છેડછાડ કરવાનું બંધ કરી દે તો પૃથ્વીનું આયુષ્ય વધી જાય.

અક્ષરનાદના લેખ પર શ્રી શરદભાઈ શાહની કોમેન્ટ ઘણું બધુ સ્પષ્ટ કરે છે –

“બધા વાદ(ઈઝમ) એ માનવજાતને લાગેલા રોગો માત્ર છે. પછી પછી તે હિન્દુઈઝમ હોય કે મુસ્લીમીઝમ કે ખ્રીસ્તીઈઝમ કે કોમ્યુનીઝમ કે રેશનાલીઝમ. બધાના મૂળમાં માન્યતા છે અને તમામ માન્યતાનો અર્થ જ એ છે કે તમે જાણતા નથી માનો છો. અને દરેક બુદ્ધપુરુષ કહે છે કે ‘માનો મત, જાનો.’ રેશનાલીસ્ટો પણ બુદ્ધના વચનો તર્ક કરવા ઉપયોગમાં લે છે પરંતુ એ તર્ક ઓછો અને કુતર્ક વધારે. એક ઈશ્વર છે તેમાં માને છે અને બીજો જે પોતાને રેશનાલીસ્ટ કહે તે છે તે, ઈશ્વર નથી એમાં માને છે. એક જ્યોતિષમાં માને છે અને બીજો જ્યોતિષમાં નથી માનતો. આમાં ભેદ ક્યાં છે ? માનવું એ અંધાપાની નિશાની છે. તમે સુર્યમાં માનો છો ? તો … “ના”,,,, આપણે જેનો રોજ અનુભવ કરીએ છીએ તેના માટે માનવાની ક્યાં જરુર ? આંધળાએ પ્રકાશમાં માનવું પડે, કોઈ દેખતો ક્યારેય માનતો નથી. ………”

મારા વિચારોને વધુ સ્પષ્ટ કરવા મને પણ મારી ‘રામાયણ’ લખવાની ઇચ્છા છે, હવે પછીની પોસ્ટમાં ……..

સુખ, આપી શકાય ?

હમણાં દિવ્યભાસ્કરની પૂર્તિમાં એક લેખ વાંચ્યો (સુખ કે દુઃખ તમારો નિર્ણય છે – અમૃત સાધના, દિવ્યભાસ્કર, રસરંગ પૂર્તિ, ૨૦-૧૧-૨૦૧૬). લેખકશ્રી જણાવે છે કે “આપણે કોઈને પણ સુખ કે દુઃખ આપી શકતા નથી. એ આપણા હાથમાં નથી. ……… આપણે વિચારીએ છીએ કે આપણે બીજાને સુખ આપી શકીએ છીએ……….. જો આપણે બીજાને સુખ આપી શકતા હોત તો આ પૃથ્વી સ્વર્ગ બની શકવાની હતી, પણ આ પૃથ્વી સ્વર્ગ બનતી નથી, કારણ કે આપણે બીજાને સુખ આપી શકતા નથી. કહેવાનો અર્થ કે સુખ આપી નથી શકાતું. હા, કોઈ સુખી થવા માગે તો તે ચોક્કસ સુખી થઈ શકે છે, પણ કોઈ કોઈને સુખી કરી શકે નહીં.”

હવે ધારો કે એક અપંગ ગરીબને ત્રણ પૈડાની સાયકલ આપવામાં આવે તો ? તે સાયકલ ખરીદી શકે તેમ નથી, પણ જો સાયકલ મળે તો તેનું ઘણું કામ સરળ બની જાય. તો – આ કાર્ય અપંગને સુખ આપવાનું થયું કે નહી ?

પણ, ખરેખર તો આગળ તેઓશ્રી જણાવે છે કે … “સુખનો સ્વભાવ જ એવો છે કે સુખ બીજાને કારણે નથી આવતું. આ તો એવા પ્રકારનો ભાવ છે જે આપણી અંદર જન્મે છે. દરેક વ્યક્તિ ઇચ્છે તો સુખી થઈ શકે છે.” એ વધારે યોગ્ય છે. આમ સુખ અને દુઃખ મનનો એક ‘ભાવ’ છે, જે અંદરથી જન્મે છે. ઘણી વખત આપણે ‘ધારી’ લઈએ છીએ કે મેં અન્યને સુખ આપ્યું, પણ ઉપરના કિસ્સામાં જો ગરીબ અપંગ સાયકલ નહીં પણ પગભર થવા માટે નોકરીની આશા રાખતો હોય તો ? સાયકલથી તેને ‘સુખ’ નહીં મળે, મળશે તો, આંશિક સુખ મળશે. પણ આપણે આપણા ‘વહેમ’ ને પોષીશું કે – મેં અપંગ માણસને સુખ આપ્યું, પણ જો ખરેખર સાયકલ જ ઇચ્છતો હોય તો ? તમે ખરેખર તેને સુખ આપ્યું છે. આમ અન્યને સુખી કે દુઃખી ‘ન કરી શકાય’ તે “અર્ધ સત્ય” છે.

શ્રી કૃષ્ણકાંત ઉનડકટ એ સુખ-દુઃખની સરસ વ્યાખ્યા કરી છે – “દરરોજ આપણાં જીવનમાં જે કંઇ બને છે એ સુખ કે દુ:ખ નથી હોતું, એ ઘટનાઓ હોય છે. આપણે એ ઘટનાઓને સુખ કે દુ:ખના ચોકઠામાં ફિટ કરીને સુખી અથવા દુ:ખી થઇએ છીએ. ઘટનાઓ અને પ્રસંગોને આપણા ઉપર હાવી થવા દઇએ છીએ અને પછી આ ઘટનાઓ આપણા પર સવાર થઇ જાય છે, અને આપણે તેનો ભાર વેંઢારતાં રહીએ છીએ.” આમ સુખ-દુઃખની અનુભૂતિ એ આપણા મનમાં અગાઉથી સ્થાપિત થયેલી ધારણાઓ, માન્યતાઓ, સિધ્ધાંતોની ગરણીમાં ગળાઈને થતી ‘લાગણી’ છે. દરેકના મનની ધારણાઓ, માન્યતાઓ, સિધ્ધાંતો અલગ અલગ હોય છે આથી તેમની સુખ-દુઃખની અનુભૂતિ પણ અલગ અલગ હોય છે. મને કોઈ એક ઘટનામાં સુખ લાગતું હોય, એ જ ઘટનાથી તમને દુઃખની લાગણી પણ થઈ શકે.

કાજલ ઓઝા વૈદ્ય જણાવે છે કે – “ ‘સુખ’ એ તદ્દન અંગત લાગણી છે. સામેની વ્યક્તિને આપણા સુખ સાથે કોઈ સંબંધ જ નથી… ઈર્ષ્યાનો પણ નહીં! જે ક્ષણે આ સત્ય સમજાય છે એ ક્ષણે જિંદગીના બધા જ સવાલોના જવાબો આપોઆપ પોતપોતાના ખાનામાં ગોઠવાવા લાગે છે.” …..જીંદગીના બધા જ સવાલોના જવાબ તો નહીં મળે, પણ સુખ-દુઃખ એ આપણી અંગત બાબત છે એ સમજાવાથી આપણી સાથે ઘટતી ઘટનાઓના પરિણામ સ્વરુપ થતી અનુભૂતિમાં તો ચોક્કસ ફેર પડશે.

પશ્ચિમી જગતમાં, જુદા જુદા દેશોની સરખામણી કરવા માટે Happiness/Well-being ના Index બનાવવામાં આવે છે, બીજા શબ્દોમાં સુખ-દુઃખને quantify કરવામાં આવે છે. તેના માપદંડોમાં જોઈએ તો – Housing, Income, Jobs, Community, Education, Environment, Engagement, Health, Life Satisfaction, Safety, Work-Life Balance વગેરેનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે.

પણ, મને લાગે છે કે સુખ-દુઃખ એ Qualitative – ગુણાત્મક છે, તેને  Quantify કરી શકાય નહીં. સારા પગારવાળી નોકરી સુખ આપી ન શકે, પણ મનને ગમે તેવું કામ ‘મફત’ કરવામાં પણ આનંદ મળે. આવું જ અન્ય માપદંડોનું છે.

આપણી સંસ્કૃતિના સુખના માપદંડો અંગે ચાણક્યના વિચારો પણ જાણવા જેવા છે ચાણક્ય કહે છે કે, ‘જે વ્યકિતના ઘરમાં આનંદમંગળનું વાતાવરણ પ્રવર્તતું હોય, સંતાનો બુદ્ધિશાળી હોય, પત્ની પ્રિયભાષિની હોય, પોતે ઉદ્યમી હોય, નીતિથી કમાયેલું ધન હોય, ઉત્તમ મિત્રો હોય, જેને પોતાની પત્ની પ્રત્યે આદર હોય, જેના નોકર-ચાકર આજ્ઞાંકિત હોય, જેના કુટુંબમાં અતિથિને આદર અપાય છે, ઇશ્વરની ઉપાસના થાય છે, ઘરમાં દરરોજ સ્વાદિષ્ટ ભોજન બને છે, પીવા માટે મીઠાં પાણીની વ્યવસ્થા છે અને જે ગૃહસ્થને હંમેશા સજ્જન વ્યકિતની સંગતિ કરવાની તક મળે છે, તે ધન્ય બની જાય છે.’

(Read more : સંસારમાં રહીને સુખી થવા માટેની કળા : ચાણક્ય – http://easymoneypatel.ucoz.com/index/0-36 )

ચાણક્ય એ વર્ણવેલા મોટાભાગના ગુણધર્મો આંકડાઓમાં માપી શકાય તેમ નથી.

સુખને સમજવા એક નાનકડી વાર્તાથી પ્રયત્ન કરીએ – જુના જમાનામાં એક રાજા નગરચર્યામાં નીકળ્યો. રસ્તામાં એક અતિસુંદર ભિખારણને ભીખ માગતી જોઈ અને રાજા તો તેના પર મોહીત થઈ ગયો. તેણે વજીરને કહ્યું ‘આ ભિખારણ મારી રાણી બનશે, એની તૈયારી કરો. ભીખારણ તો નવી રાણી બની રાજમહેલમાં આવી ગઈ. પુરતી જાહોજલાલી, એક માગે અને અગીયાર વસ્તુઓ હાજર થાય. પણ નવી રાણી તો દિવસો જતાં કૃશકાય થવા લાગી. રાજાએ તો વૈદ્યને  બોલાવીને રાણીના સ્વાસ્થ્યને ઠીક કરવા કહ્યું. વૈદ્ય ખુબ હોંશીયાર હતા. તેમને રાણીના ભુતકાળની જાણ હતી. તુરત જ રોગ પારખી ગયા પણ રાજાને સાચી વાત કહી શકાય નહીં તેથી તેમણે રાજાને કહ્યું રાણીસાહેબના ભોજન પર તેમની સેવિકાઓની નજર લાગે છે આથી તેમને ભોજન તેમના કક્ષમાં એકાંતમાં આપવામાં આવે. રાજાએ એ પ્રમાણે વ્યવસ્થા ગોઠવી દીધી. રાણીની તબીયત સુધરવા લાગી. રાજાને પણ નવાઈ લાગી. આમ કેમ થયું ? તે જાણવાની ઈન્તેજારીમાં એક દિવસ રાજા રાણીના કક્ષમાં છુપાઈ ગયો. ભોજન આવ્યા બાદ એકાંત મળતાં રાણીએ ભોજનની વાનગીઓને કક્ષમાં જુદી જુદી જગ્યા મુકી અને પછી એક ખાલી થાળી લઈ દરેક જગ્યાએ જઈને, ‘દેજો રે બહેન… ‘ કહી વાનગીઓ પોતાની થાળીમાં લેવા માંડી. થાળી ભરાય ગયા પછી એક ખુણામાં પલાંઠી મારીને ભોજન કરવા બેઠી. રાજાને સમજાયું કે રાણીનું ‘સુખ’ ભીખ માંગીને જમવામાં છે.

તમારે પણ તમારું સુખ શેમાં છે તે શોધી લેવાનું છે. કોઈ સુખ આપશે એવી અપેક્ષા વગર.

જતાં જતાં શ્રી વિપુલભાઈની મજાકીયા પોસ્ટનો સંદર્ભ, આભાર સાથે –

%e0%aa%b8%e0%ab%81%e0%aa%96-%e0%aa%b5%e0%aa%bf%e0%aa%aa%e0%ab%81%e0%aa%b2%e0%aa%ad%e0%aa%be%e0%aa%88