પર્સનાલીટી –

Personality

‘અપને અસ્તિત્વકો ટિકાનેકે લીએ હમ અપના વ્યક્તિત્વ ખો દેતે હે’

આ શબ્દો છે સ્વામી રામદેવજીના. તેમણે તેમના ‘સ્વાભિમાન અભિયાન’ અંતર્ગત કોઈ સભામાં ઉચ્ચારેલા. એમનો સંદર્ભ ગમે તે હશે….  પણ ‘વ્યક્તિત્વ’ (personality)ના સંદર્ભમાં ખુબ અગત્યના લાગે છે. ‘અસ્તિત્વ’ અને ‘વ્યક્તિત્વ’ને સમજવા થોડી મથામણ કરી અને થોડીક સમજણ મળી.

આપણા બે અસ્તિત્વ છે એમ કહી શકાય – શારીરીક અને માનસિક.

વધુ સમજીએ તો, ‘કોમા’માં પડેલા દરદીનું ‘શારીરીક’ અસ્તિત્વ છે, માનસિક નથી. મગજ (brain) ભલે જીવતું હોય પણ તેની કોઈ પ્રતિક્રિયા નથી. એ જ રીતે અધ્યાત્મના માર્ગે ખુબ આગળ વધી ચુકેલા સિધ્ધ પુરુષે સાક્ષીભાવથી પોતાના શારીરીક અસ્તિત્વને માનસિક અસ્તિત્વથી અલગ કરી દીધેલ હોય છે. એનાથી પણ સરળ સમજીએ તો,  વ્યક્તિ શારીરીક અસ્તિત્વ ગુમાવ્યા પછી પણ માનસિક અસ્તિત્વથી જીવીત રહે છે. મહાન લેખકો ‘અક્ષરદેહે’ સજીવ છે જ્યારે ગાંધીજી જેવી વ્યક્તિઓ ‘વિચારધારા’ સ્વરુપે જીવીત છે.

જો અસ્તિત્વને વ્યક્તિત્વ સાથે જોડવું હોય તો વ્યક્તિત્વને વધારે સમજવું પડે. (પર્સનાલીટી શબ્દ વ્યવહારમાં વધુ વપરાતો શબ્દ છે)

માનસશાસ્ત્રીઓએ પર્સનાલીટીની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ કરી છે અને પર્સનાલીટીના ઉદગમ પર પણ ચર્ચા કરી છે.  ભગવત ગોમંડલના જણાવ્યા પ્રામાણે ‘વ્યક્તિ’ અને ‘સમષ્ટિ’ વેદાંત પરિભાષાના શબ્દો છે. ‘હું’ એવા પ્રકારના અભિમાનવાળા સર્વ જીવો, પોતાના સ્વરૂપ સાથે તાદાત્મ્ય સંબંધે જોડાયેલા છે, એમ પોતાનું જીવોની સાથેનું એકત્વ સત્યનારાયણ ઈશ્વર સર્વજ્ઞ હોવાથી જાણે છે માટે તે ઈશ્વર જ સમષ્ટિરૂપ છે. અલ્પજ્ઞ જીવો તેમ જાણી શકતા નથી માટે તેઓ વ્યષ્ટિ કહેવાય છે. વેદાંતમાં પારિભાષિક અર્થ આ પ્રમાણે છે, તે ઉપરથી અનેકમાંથી હરકોઈ એક તે ‘વ્યક્તિ’, અનેકનો એક સમુદાય તે ‘સમષ્ટિ’, આવો અર્થ રૂઢ થઈ ગયો છે અને તેના પરથી વ્યક્તિત્વ – ખાસ લક્ષણ; વ્યક્તિનો વિશેષ ગુણ; શબ્દ મળે.

અંગ્રેજીમાં લેટીન શબ્દ ‘persona’ જે નાટકમાં મોઢા પર લગાવવામાં આવતા મુખવટા માટે વપરાતો તેના પરથી personality શબ્દ આવ્યો. પર્સનાલીટીની સાદી વ્યાખ્યા કરીએ તો કોઈ પણ વ્યક્તિ, તેના અંગત વિચારો, લાગણીઓ, વર્તનની વિશિષ્ટતાઓના કારણે અન્યથી અલગ પડે છે અને આ ‘અલગતા’ એ જે તે વ્યક્તિની ‘પર્સનાલીટી’ છે.

પહેલાં તો આ અલગતા – પર્સનાલીટી ઘડનારા પરીબળો જોઈએ તો –

આનુવંશિકતા –

વ્યક્તિનો દેખાવ – રુડો રુપાળો કે કદરુપો તે મુળભુત રીતે માબાપના જીન્સ નક્કી કરે. (ફેઈસબુક પર ‘સેલ્ફી’ને વધુ લાઈક મળતી હોય તો વહેમમાં ન આવી જવું, મનમાંને મનમાં મા-બાપનો આભાર માનવો) ફક્ત દેખાવ જ નહીં, માબાપના જીન્સ બીજું ઘણુંબધુ વ્યક્તિને ઘડતરમાં આપે છે. જીન્સની વાત કરી છે તો મગજની પણ વાત કરી લઈએ. મગજના ધારણાઓ અને પ્રોસેસીંગ કરતા વિભાગોનો વિકાસ થયેલો હોય તો પણ વ્યક્તિની ‘સ્માર્ટનેસ’ વધી જાય.  એ જ રીતે હોરમોન્સ છોડતી ગ્રંથીઓની અસર પણ પસનાલીટી પર પડતી હોય છે જેમકે ટેસ્ટોસ્ટેરોન હોર્મોન વધારે દ્રવીત થતો હોય તો વ્યક્તિની સામાજીકતા (sociability), લાગણીસભરતા (affectivity), એગ્રેસીવનેસ, સેક્સ્યુઆલીટી વગેરે વધારે છે. (Sigmund Freud ની પર્સનાલીટી ડેવલોપમેન્ટની થીયરી વાંચતા એક અગત્યની વાત નજરે પડી. પર્સનાલીટી ડેવલોપમેન્ટના વિવિધ સ્ટેજમાંથી ત્રીજા સ્ટેજ – Phallic stage – માં જણાવ્યું છે કે બાળકના ૩ થી ૬ વર્ષના વિકાસ દરમ્યાન તે ઓપોઝીટ સેક્સમાં રસ લે છે, આ દરમ્યાન પુત્રીને તેના પિતામાં રસ પડે છે અને એ સમયે જો તેની લાગણીઓ દબાય તો એ પોતાની જાતને સમાજમાં ઉતરતી કક્ષાની સ્વીકારે છે (accept inherent ‘inferiority’ in society). સ્ત્રી સશક્તિકરણની આંદોલનો ચલાવવા પડે છે તેના મુળ અહીં તો નહી હોય ? પિતાએ પુત્રીના બાળપણના ૩ થી ૬ વર્ષના ગાળા દરમ્યાન વધારે કાળજી રાખવી જોઈએ એવું કહી શકાય ?

વાતાવરણ –

બીજું બાળપણના વિકાસ દરમ્યાન બાળકની આસપાસનું વાતાવરણ, માબાપ અને અન્યનું બાળક પ્રત્યેનું વર્તન, નાનપણમાં તેને આપવામાં આવતી સુચનાઓ, શિક્ષા, શિસ્તના નિયમો આ બધુ જ તેના વ્યક્તિત્વને ઘડવા માટે જવાબદાર છે.

પરિસ્થિતી –

ઉપરના બંને પરીબળોને અતિક્રમીને એવું કહી શકાય કે પરિસ્થિતી માનવીની પર્સનાલીટીને ઘડવા કે બદલવામાં મહત્વનું પરિબળ બની શકે. ગમે તેવો ઉંછાછળો અને બેદરકાર પુત્ર, જો પિતાની છાયા અચાનક હટી જાય તો એક જવાબદાર પુત્રમાં બદલાય શકે છે. પતિ-પત્નીમાંથી એકની વિદાય થતાં બીજું પાત્ર પણ પોતાની પર્સનાલીટી બદલાવે છે.

પર્સનાલીટીની આ વાતો તો ઠીક, પણ વ્યવહારમાં આપણે પર્સનાલીટીને બહુ સામાન્ય સ્તરે જોઈએ છીએ, વાતમાંને વાતમાં આપણે શરમાળ, અતડો, દંભી, ક્રોધી, ભોળો વગેરે શબ્દોથી આપણી આસપાસના લોકોને નવાજીએ છીએ. ખરેખર તો આ શબ્દો પર્સનાલીટીની ઓળખ માટે પુરતા નથી. મહદ અંશે આવા ગુણધર્મો વ્યક્તિના કોઈ પરિસ્થિતીમાં કરેલા વ્યવહાર પર આધારીત હોય છે. કોઈ છોકરીને મુરતીયો જોવા આવે એટલે પ્રથમ મીટીંગમાં શરમાય જ, એમાં નવું નથી, પણ એ એની પર્સનાલીટી નથી. કોઈ કારણસર માનસીક રીતે ત્રસ્ત વ્યક્તિ એવા સમયે ‘અતડો’ લાગે એ સ્વભાવિક છે.

ઇન્ટરનેટ પરથી મળેલું ખુબ સુંદર ક્વોટ - આભાર સાથે

ઇન્ટરનેટ પરથી મળેલું ખુબ સુંદર ક્વોટ – આભાર સાથે

પર્સનાલીટીનાય પ્રકારો છે… પણ ફરી કોઈવાર….

આ પોસ્ટનું પહેલુ વાક્ય ફરી યાદ કરી લઈએ તો આપણે ‘અસ્તિત્વ’ ટકાવી રાખવા આપણા ‘વ્યક્તિત્વ’ને ભુલી જઈએ છીએ, જે યોગ્ય લાગતું નથી. વ્યક્તિત્વ ‘સ્વ’ સાથે જોડાયેલું છે, અને ‘સ્વ’ને ભુલી જઈએ તો બાકી શું રહે ?……

3 comments on “પર્સનાલીટી –

  1. અભ્યાસપૂર્ણ ચિંતન લેખ માણ્યો .વ્યક્તિત્વ ઉપરથી વ્યક્તિ ઓળખાય છે અને દરેક વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ એક સરખું નથી હોતું પણ જુદું હોય છે , સારા નરસા ગુણો અને અભિગમ વ્યક્તિત્વ નક્કી કરે છે. જેવી વ્યક્તિ એવું વ્યક્તિત્વ.

    Like

  2. […] આપણે પર્સનાલીટી કેવી રીતે ઘડાય તેનો થોડોક વિચાર કર્યો, પણ આપણે […]

    Like

  3. […] અસ્તિત્વ, પર્સનાલીટીના ગોટાળામાં ખોવાયને મનમાં નવા દ્વંદ […]

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s