ધ્યેય – ૩

ધ્યેયને નજીકથી નિહાળીએ તો તેના પાંચ લક્ષણ નજરે પડે અને જે ખુબ જરુરી છે. એના માટે સાદો શબ્દ SMART-C યાદ કરી લેવો. આ શબ્દના દરેક અક્ષરો, ધ્યેયના જુદા જુદા લક્ષણો વર્ણવે છે –

Specific (નિશ્ચિત, ચોક્કસ) –

તમે જે ધ્યેય નક્કી કરો તો એકદમ સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ. તાલીમ દરમ્યાન હું એક ઉદાહરણ આપતો – રેલ્વે સ્ટેશને ટીકીટબારી પર જઈ એવું કહી શકાય ? – મને એક મોટા શહેરની ટીકીટ આપો – બુકીંગક્લાર્ક તમને પાગલ સમજે. ત્યાં તમારે ચોક્કસ ગામ કે શહેરનું નામ આપવું પડે. આ નામ પાડો તો જ કઈ ટ્રેઈન, ક્યા પ્લેટફોર્મથી ઉપડશે, ક્યારે ઉપડશે વગેરે બાબતો નક્કી થાય અને તમારુ ધ્યેય પ્રતિ પ્રયાણ થાય. વીકીપેડીયામાં સરસ સમજાવ્યું છે – ધ્યેયની નિશ્ચિતતા માટે પાંચ ‘W’ ના જવાબ આપવા (What, Why, Who, Where, Which). – મારી દ્રષ્ટિએ What નું મહત્વ વધારે છે, કારણ કે આપણું પહેલું કામ ‘મારે ખરેખર શું જોઈએ છે’ તે સ્પષ્ટ કરવાનું છે. હવે આ ‘શું’ ને વધારે સમજવો પડે. ‘શું’ નો પહેલો જવાબ એટલે કઈ વસ્તુ, સ્થળ, અભ્યાસ વગેરેમાંથી એક, ‘શું નો બીજો જવાબ એટલે ‘કેટલું ?’, ‘શું’ નો ત્રીજો જવાબ ‘ક્યારે ?’, ‘કેટલા સમયમાં ?’ બાકીના ચાર ‘W’ હાલના તબ્બકે નહીં પણ ધ્યેયની દિશામાં અગળ વધતી વખતે જરુરી છે.

કાર લેવાનું ઉદાહરણ ફરી યાદ કરીએ તો – ધારી લો કે તમારી પરિસ્થિતિ સાનુકુળ છે, તમે કાર લેવાનું નક્કી કર્યું, પણ ‘કાર’ એટલે કઈ કમ્પનીની ? કાર લેતાં કઈ બાબતને વધારે અગત્યતા આપવાની છે ? માઈલેજ ? કમ્ફર્ટ ? મેઈન્ટેનન્સ ? સર્વીસીંગ ફેસેલીટીઝ ? દેખાવ ? આ બધાનો જવાબ શોધો ત્યારે ‘સ્પેસીફીક’ ધ્યેય નક્કી થાય.

Measurable (માપી શકાય તેવું) –

તમે જે પણ ધ્યેય નક્કી કરો તે માપી શકાય તેવું હોવું જોઈએ. જેમકે ‘મારે ખુબ પૈસાદાર થવું છે.’ આવું ધ્યેય ન હોય શકે, કારણ કે ‘ખુબ’ એ માપી શકાય તેવું નથી. નાનું બાળક બે હાથ પહોળા કરીને કહે કે ‘મારે આટલી બધી ચોકલેટ જોઈએ છે.’ પપ્પા બે આપે તો પણ ચાલે અને ચોકલેટનું બોક્સ આપે તો પણ ચાલે. અહી ધ્યેય નથી. (પ્રેમીજનોએ ચેતવું – સાગરના ઉંડાણ જેટલો કે આકાશ જેટલો પ્રેમ કરનારા ખરેખર પ્રેમ કરે છે ? સાચવજો.) મારે લખપતિ થવું છે એ પણ નહીં ચાલે. પણ ‘મારે આ વર્ષમાં પાંચ લાખ રુપિયા રોકડા એકઠા કરવા છે’  એ ચોક્કસ ધ્યેય થયું કહેવાય. આનાથી એક વર્ષના અંતે શું જોઈએ છે તે નક્કી થયું, આથી હવે કેવી રીતે મેળવવું, ક્યાંથી શરુ કરવું, ખાસ તો વર્ષના વચ્ચેના સમયગાળામાં ક્યાં પહોંચી શક્યા તે અને હવે બાકીના સમયગાળામાં શું કરવું પડશે, આ બધી બાબતો નક્કી કરી શકાશે. આમ તમારું ધ્યેય ચોક્કસ માપદંડથી માપી શકાય તેવું હોવું જોઈએ.

Achievable (પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવું)

‘દ્રાક્ષ ખાટી છે’ એવું ન થાય એ માટે આપણી પહોંચમાં આવે એવું ધ્યેય હોવું જોઈએ.

‘નિશાન ચુક માફ, પણ નહી માફ નીચું નિશાન’

આ વાત આગળ ધરી દલીલ કરી શકાય કે ધ્યેય તો ઉંચું રાખવું જોઈએ. માની લો કે તમે ધ્યેય ઉંચું નક્કી કર્યું, હવે જ્યારે એ દિશામાં પ્રયત્ન શરુ કરો ત્યારે તમારી શક્તિ અને મર્યાદાના કારણે તમે પ્રાપ્ત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવો, જેમ શિયાળભાઈ દ્રાક્ષના ઝુમખા માટે કેટલાક કુદાકા મારે અને પછી ‘ખાટી’ નો અભિપ્રાય આપી માંડવાળ કરે, એવું જ આપણા કિસ્સામાં થાય. કદાચ વધારે ખરાબ થાય. નિષ્ફળતા મળતા નિરાશા ઉત્પન્ન થાય, પોતાની જાત પર અવિશ્વાસ ઉત્પન્ન થાય, પોતાનો આત્મવિશ્વાસ ડગમગી જાય. નવમા ધોરણ સુધી એવરેજ માર્કથી પાસ થનાર વિદ્યાર્થી બોર્ડમાં પ્રથમ દસમાં આવવાનો ધ્યેય નક્કી કરે અને પરિણામ અણધાર્યું આવે તો જીવન અકારું લાગવા માંડે.

રબરબેન્ડને અમુક મર્યાદા સુધી જ ખેંચી શકાય, એનાથી વધારે ખેંચો તો તુટી જાય, એ જ રીતે આપણે પણ આપણી શક્તિઓને, અમુક મર્યાદા સુધી જ ખેંચી શકીએ વધારે નહીં. આમ ધ્યેય નક્કી કરતી વખતે આપણે આપણી શક્તિ અને મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં લઈને પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવું ધ્યેય નક્કી કરવું જોઈએ.

Realistic (વાસ્તવિક) –

તમે ધ્યેય નક્કી કરતી વખતે વાસ્તવિકતાને નજરઅંદાજ ન કરી શકો. ધ્યેય એ તરંગ નથી, ફેન્ટસી નથી, પણ વાસ્તવિકતા છે. કોઈ તરવરીયો યુવાન ‘નેતા’ બનવાનું નક્કી કરે તો તે વાસ્તવિકતાની નજીક કહેવાય, જ્યારે જેનો એક પગ કબરમાં હોય તે ‘ને્તા’ બનવાનું વિચારે તો તે અવાસ્તવિક કહી શકાય. ‘નેતા’ બનવા લાંબા સમયની જરુર રહે, એટલો સમય તો બુઢ્ઢા પાસે હોય નહી, તો અવાસ્તવિક ગણાય કે નહીં ? ડીસ્ટીંગશન લાવનાર વિદ્યાર્થી બોર્ડમાં ફર્સ્ટ આવવાનું નક્કી કરે તો તે ધ્યેય વાસ્તવિકતાની નજીક છે. ધ્યેય નક્કી કરતી વખતે તમે તમારી ક્ષમતાને અનુરુપ નક્કી કરો ત્યારે ધ્યેય વાસ્તવિક કહી શકાય. અહીં ક્ષમતાને રબરબેન્ડની જેમ થોડી ખેંચવાની છે પણ તુટી જાય તેટલી નહીં.

Time bound (સમયથી બધ્ધ) –

તમે જ્યારે ધ્યેય નક્કી કરો ત્યારે તમે તેને પ્રાપ્ત કરવા માટેની ચોક્કસ સમયમર્યાદા પણ નક્કી કરો. આ સ્પષ્ટતા નહીં હોય તો તમારે જે જોઈએ છે તે પ્રાપ્ત થશે પણ મોડે મોડેથી અને એ સમયે કદાચ તમને એ ધ્યેયનું કોઈ મહત્વ જ ન રહ્યું હોય. બીજુ સમયબધ્ધતાને કારણે કાર્ય કેવી રીતે કરવું, તે કરવા માટે કોઈ ફેરફાર કરવા જરુરી છે, બીજા વધારાના કોઈ રીસોર્સની જરુર છે કે નહીં ? આ બધી જ બાબતો જો ધ્યેયને સમયબધ્ધ કર્યું હોય તો જ સ્પષ્ટ થાય છે. વધુમાં તમારું ધ્યેય એ પછીના પગથીયાને પણ સાંકળતું હોય તો એ મેળવવામાં મોડું થાય. એ જ રીતે ધ્યેયપ્રાપ્તિ ની સમયમર્યાદા ન હોય તો તમારા પ્રયત્નો ‘સગવડીયા’ બની જાય. ‘થશે’ ‘કાલે કરશું’ જેવી વૃતિ ઉભરી આવે અને ધ્યેયપ્રાપ્તિ અનિશ્ચિતતામાં પરિણામે.

Challengable (પડકારરુપ) –

ધ્યેયના સ્વરુપના સાહિત્યમાં મહદ અંશે SMART નો ઉલ્લેખ થયેલો જોવા મળે છે. આ ‘C’ મેં ઉમેર્યો છે, ક્યાંય વાંચ્યો છે કે નહીં એ યાદ નથી, પણ મારી દ્રષ્ટિએ ખુબ અગત્યનો અક્ષર છે. અગાઊ તમે જોયું કે  ધ્યેય આપણી શક્તિ અને મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવું જોઈએ. ધારો કે હું મારું ધ્યેય મારી શક્તિ અને મર્યાદામાં જ રહીને ધ્યેય નક્કી કરું તો તેને પ્રાપ્ત કરવું પણ સરળ બની જાય અને જે વસ્તુ સરળતાથી પ્રપ્ત થાય તેમાં મને કેટલો રસ રહે અથવા તે પ્રાપ્ત કરવાના કાર્યમા મારો કેટલો રસ રહે. એક પહેલવાનને નાના બાળકને હરાવવામાં કેટલો રસ રહે ? નાના બાળકની પહોંચમાં મુકેલું રમકડું તે લઈને થોડા સમયમાં જ મુકી દે છે અને બીજું શોધવા પ્રયત્ન કરે છે. તેની પહોંચની બહાર તમે કંઈ મુકો તો તે તેને મેળવવા મચી પડે છે. આપણું પણ આવું જ છે. જો ધ્યેય આપણી પહોંચથી થોડું વધારે હોય તો તે મેળવવા આપણે પણ મચી પડીએ છીએ. આ વૃતિ જન્મજાત છે એમ કહી શકાય.

ધ્યેયના સ્વરુપને તો ઓળખવા પ્રયત્ન કર્યો, ધ્યેય નક્કી પણ કરીએ પણ આગળ કેમ વધવું ? જોઈશું આગળ આગળ….

2 comments on “ધ્યેય – ૩

  1. metvision says:

    નમસ્તે જગદીશભાઇ
    અત્યારે હું આ તબક્કામાંથી જ પસાર થઇ રહ્યો છું, હું ધણું જ વિચારી રહ્યો છું, ધ્યેય નક્કી છે કે ધાતુને લગતો ધંધો અપનાવવો પણે હવે એનું પ્લાનીંગ કેવી રીતે કરવું, કેવી રીતે તેનો અનુભવ મેળવવો તેમાં થોડો પ્રકાશ પાડશો. જીવન ઉપર મારી એક પંક્તિ લખી રહ્યો છું

    સરોવરના કિનારે બેસી તેમા વિચારોના પથ્થરો ફેંકી તેને પુરો તે પહેલા આ વિચારોનો ઉપયોગ કરી જીવનમાં સફળતા પ્રાપ્ત કરો. નહીતર વિચારોના પથ્થરોથી એક સમયે સરોવર પુરાઇ જશે ત્યારે તેમાં નવું પાણી પણ નહી સમાય અને નવા વિચારો માટે જગ્યા પણ નહી હોય,

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s