ધુતારો –

‘બહેન, આગળ મારામારી થઈ છે અને તોફાન જેવું છે, તમારા ઘરેણા કાઢીને પર્સ કે થેલીમાં મુકી દો. લોકોનો કોઈ ભરોસો રહ્યો નથી. લાવો મદદ કરું.’

રસ્તા પરથી પસાર એક બહેનને ઉભા રાખી, જેન્ટલમેન જેવા યુવકે કહ્યું. બહેન વાતમાં આવી ગયા અને સુચના પ્રમાણે કરતા ગયા, થોડીવાર પછી ખબર પડી કે તેમણે ઘરેણા ખોયા છે.

છાસવારે છાપામાં આ સમાચાર આવતા રહે છે કોણ જાણે કેમ પણ, બહેનો ઘરેણા ગુમાવતી રહે છે.

આ વાત થઈ ‘કોન્ફીડન્સ ગેઈમ’ની.

દરેક વ્યક્તિ તેના જીવન દરમ્યાન વિવિધ પ્રકારની સાયકોલોજીકલ ગેઈમ રમતો રહે છે, ભલે, પછી તે અજાણતા જ રમતો હોય. નાનપણથી જ આપણે બધા ‘Poor me’ (‘હું, બિચારો !) ની રમત રમતા આવ્યા છીએ. બાળકને મમ્મી પાસે કંઈ કામ કરાવવું હોય તો ‘મમ્મી, પ્લીઝ આટલું કરી આપને, હું હજી નાનો (બિચારો) છું’ વાક્યથી શરુ કરીને મમ્મીને ‘ઇમોશનલ બ્લેકમેઈલ’ કરી પોતાનું કામ કઢાવે છે. એને મળતી આવતી આવી બીજી રમત ‘Wooden leg’ પણ જોરશોરથી રમાતી રમત છે. અપંગ અને આંધળા ભીખારીઓને તમે જોયા છે જ. એ લોકો જ આ રમત રમે છે એવું નથી, આપણે પણ કોઈની પાસેથી કામ કઢાવવા આ રમત રમીએ છીએ. સહકર્મચારીને ‘આટલું ટાઈપ કરી દે ને યાર, મારી ઝડપ તારા કરતાં બહુ ઓછી (અપંગતા) છે. તું તો જાણે જ છે મારે આજ મજબુરીમાં ઘેર વહેલા જવું પડે તેમ છે.’ પોતાની અપંગતા (હોય કે ન હોય તો પણ) આગળ કરીને પોતાનું કામ કઢાવવા લોકો આ રમત રમે છે.

જેને ખરેખર કામ નથી કરવું તેઓ ‘Why don’t you – yes but’ રમે છે.  – તમે કોઈ કામ સોંપો તો તુરત જ ‘ તમારી વાત સાચી, પણ….’ કહીને તમને બીજે માર્ગે વાળવાનો પ્રયત્ન કરે છે. કોઈવાર તમે તેના માટે અગત્યના છો એવો દેખાડો કરવા પણ તમારી પાસે સલાહ માગે છે, પણ સલાહ આપો એટલે તુરત ‘ હા, પણ…’ કહીને વાત બીજે વાળે છે. બીજી સલાહ આપો તો ફરી ‘હા, પણ….’

 આવી ઘણી રમતો ‘Games people play’ (Auth. Eric Berne)ના પુસ્તકમાં ચર્ચાયેલી છે.

ઉપરના જેવા કિસ્સા તો ઘણીવાર છાપામાં વાંચ્યા હતા, પણ તે પણ એક સાયકોલોજીકલ ગેઈમ છે તેની જાણકારી સંજયભાઈનો લેખ વાંચીને સમજાયું.

આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ વ્યક્તિ અને માનવીય માનસિકતા અને વર્તણુકને સમજનાર વ્યક્તિ આ રમત સુપેરે રમી શકે છે. જો કે શા માટે રમી શકે તે પણ જાણવા જેવું છે. ભોગ બનનાર વ્યક્તિના પોતાના કેટલાક ગુણ સામેવાળાને જીતવાની તક આપે છે. જેમકે …

લાલચ, કંજુસાઈ, મિથ્યાભિમાન, તકવાદીપણું, તિવ્ર ઇચ્છા, દયા, ભોળપણ, શ્રધ્ધાળુતા, બેજવાબદારીપણું, ઘેરી નિરાશા, સ્વભાવદત્ત સરળતા.

આ બધા સદગુણ/દુર્ગુણનો લાભ ‘Con Man’ ઉઠાવે છે.

કોન્ફીડન્સ ગેઈમ તબક્કામાં રમાય છે. રમત રમાતી જાય, તેમ એક પછી એક પગથીયા ચઢતા જઈ, અંતે ધુતારો ધુતી લે.

મેં અગાઊ લખેલી એક પોસ્ટ ‘ભટકી ગ્યો તો’ ને જો એક કેઈસ સ્ટડી તરીકે જોઈએ તો કોન્ફીડન્સ ગેઈમના તબક્કાઓ સ્પષ્ટ થાય છે.

 ‘ભટકી ગ્યો તો -’

ઘણા વર્ષ પહેલાં, ગાંધીનગર રહેતો હતો ત્યારની વાત છે. મારા મોટાભાઈ કોઈ કામસર મુંબઈ ગયા હશે અને વળતાં અમને મળવા અમદાવાદ ઉતરી પડ્યા. આખી રાતનો ઉજાગરો અને થાક અને એમાં વહેલી સવારમાં ગાંધીનગરની બસની રાહ જોવાની, મગજ ભમતું હતું. રાહ જોતા પસેન્જરો પણ ગણ્યાગાઠ્યાં. મોટાભાઈ ખાલી બાંકડો શોધી બેઠા. થોડીવારે એક યુવાન આવીને બેઠો.

 (સૌ પ્રથમ રમતની શરુઆત માટે પાયો બાંધવો પડે (Foundation Work). નીચેનો વાર્તાલાપ આ પાયો બાંધવા માટે નો થયો.

‘ગાંધીનગર જવું છે ?’ યુવાને પૂછ્યું.

‘હા ! મારો ભાઈ ત્યાં રહે છે.’

‘એમ ! ક્યા સેક્ટરમાં ?’

‘સેક્ટર સાતમાં’

(રમત રમવા નિકટતા કેળવવી પડે (Approach))

‘લે ! હું પણ સાતમાં જ રહું છું, શું નામ છે ભાઈનું ? ક્યા પ્લોટમાં રહે છે ?’

‘જગદીશ, ૮૪૧ માં’

‘લે ! હૂં બાજુની શેરીમાં જ રહું છું, મારા મિત્ર છે. મળવા જતા હશો નહીં ? પણ કાલે બહુ ખોટું થ્યું ! અચાનક ઉપાધી આવી પડી.’

‘શું થયું ?’

‘લે ! તમને ખબર નથી ? એમના દીકરાને કાલે રાત્રે એક્સીડન્ટ થયો અત્યારે હોસ્પીટલમાં જ છે. હું લોહીની બોટલ લેવા જ આવ્યો છું, તમે પહોંચોં. આ રીક્ષાઓ ચાલુ થાય એટલે બોટલ લઈને હું પણ આવું.’

‘પણ મારા ભાઈને તો દીકરો નથી ? અમારો ભાણીયો ત્યાં રહે છે.’

‘ લે ! દીકરાની જેમ જ રાખે છે એટલે મને તો એમ કે તેમનો દીકરો હશે, પણ બહુ ચિંતામાં આવી ગયા. ચાલો જગદીશભાઈ જોડે વાત કરાવી દઊં.’

(રમતનો ભોગ બનનારને સકંજામાં લેવા વાતાવરણ તૈયાર કરવું પડે. (Build-up))

મોટાભાઈ ટેન્સનમાં આવી ગયા, તેમને લઈ, બાજુમાં ઉભા રાખી, યુવાને બાજુની પીસીઓની કેબીનમાંથી ફોન જોડ્યો.

‘જગદીશભાઈ, હવે કેમ છે, ભાનમાં આવી ગયો ? …… અરે યાર ચિંતા કરોમાં, અમે બધા છીએને ! આ તમારા મોટાભાઈ પણ અહીં છે, હમણા ગાંધીનગર પહોંચે છે અને હું પણ લોહીની બોટલ  લઈને તરત નીકળું …… અરે ! તમે પૈસાની ચિંતા ન કરો અહીંથી વ્યવસ્થા કરી લઈશ… શું કહ્યું ? .. તમે બસ સ્ટેન્ડે લેવા આવશો ?… હા … હા, કઈ દઊં છું, ચિંતા કરોમાં ! પૈસાની વ્યવસ્થા હું કરી લઈશ. …..નર્સ આવી છે …સારું, સારું હું ફોન મુકું છું.’

યુવાને ફોન મુકી, મોટાભાઈ તરફ ફરી કહ્યું. ‘ભઈલો હજી ભાનમાં નથી આવ્યો, જગદીશભાઈ બહુ ચિંતા કરે છે.’

(વધુ વિશ્વાસ દ્રઢ કરવા પોતે પણા રોકાણ કરે છે એવો દેખાવ કરવો – Pay-off)

‘તમે કંઈક પૈસાની વાત કરતા હતા ?’

‘ હા, એ તો લોહીની બોટલ લેવા માટે જોઈશે ને ! પણ એ તો હું કંઈક વ્યવસ્થા કરી લઈશ’

મોટાભાઈ ચિંતાના પ્રવાહમાં તણાઈ ગયા. ભાણીયાને કંઈ થશે તો બહેનને શો જવાબ આપશું ? હજી તો જુવાન છોકરો છે ? બહેનનો એકનો એક દિકરો છે ? અને …. મનમાં લાગણીસભર વિચારોનો વંટોળ ઉઠ્યો. તરત યુવાનને પૂછ્યું.

‘કેટલા પૈસાની જરુર પડશે ?’

‘અરે ! એ તો હું વ્યવસ્થા કરી લઈશ.’

‘ના, ના, આમારું જ કામ છે ને ! તમે તો આટલી તકલીફ લો છો, બીજાને ક્યાં તકલીફ આપશો ! બોલો કેટલા જોઈશે ?’ મોટાભાઈએ પાકીટ કાઢ્યું, ‘ બોલો ‘

‘અરે બે-ત્રણ હજારનો જ સવાલ છે. એ તો થઈ જશે.’ …… યુવાને મોટાભાઈનો વિશ્વાસ સંપુર્ણપણે જીતી લીધો.

મોટાભાઈએ પાકીટ ખોલયું, ૨૫૦૦ જેવા દેખાણા. એમાંથી ૫૦૦-૫૦૦ની ચાર નોટો યુવાનના હાથમાં પકડાવી,

‘લો ! આ બે હજાર રાખોને, બીજા પછી !’

યુવાને હા-ના હા-ના કરતાં કરતાં પૈસા લીધા, ત્યાં જ બસ આવી.

‘લ્યો ! બસ આવી ગઈ, તમે બેસી જાઓ, જગદીશભાઈ તમને લેવા આવવાના જ છે.’

મોટાભાઈએ સીટ પર જગ્યા લીધી. હજુ તો ચિંતાના વમળમાં તંદ્રામાં જ હતા. ત્યાં તો યુવાન પાછો આવ્યો.

(આનંદો – The Hurrah)

‘વડીલ ! તમે ઉતાવળમાં, ભૂલ ભૂલમાં ૧૬૦૦ જ આપ્યા’ તેના હાથમાં ૫૦૦ની ત્રણ નોટ અને એક સો ની નોટ હતી.

મોટાભાઈનું મગજ ગાંધીનગરમાં જ હતું, શું થયું, શું થાય છે, કંઈ ભાન હતું નહીં. ફરી પાકીટ કાઢી છેલ્લી પાંચસોની નોટ યુવાનને પકડાવી. યુવાને સો ની નોટ પરત કરી, પાંચસોની નોટ લઈ લીધી.

‘જગદીશભાઈને કહેજો, ચિંતા ન કરે, હું હમણા જ પહોંચું છું.’

અને યુવાન બસમાંથી ઉતરી ગયો.

મોટાભાઈ તો ગાંધીનગર પહોંચ્યા, બસસ્ટેન્ડે ઉતરી ચારે તરફ નજર કરી, કોઈ દેખાયું નહીં. મનમાં ચિંતાના વમળ વધારે ઘેરા થયા…. ‘શું થયું હશે ? ભાણીયાને કંઈ વધારે થઈ ગયું હશે ?…..  કઈ હોસ્પીટલમાં હશે ….. ક્યાં જાઊં …..’ પ્રશ્નોનો અંત આવતો નથી…. ‘ચાલ ઘેર જાઊં, કોક તો હશે ને ?’

પગ ચાલે છે કે રસ્તો ચાલે છે એનું કંઈ ભાન નથી. અજ્ઞાતપણે મનમાં કોરાયેલા નકશા પ્રમાણે ઘર તરફ ચાલવા માંડ્યા. ઘર આવ્યું, બેલ મારી, મેં દરવાજો ખોલ્યો. મોટાભાઈનો ચહેરો એકદમ સ્તબ્ધ થયેલો દેખાય. મને લાગ્યું કે મુસાફરીનો થાક હશે.

‘આવો ! આવો ! ચાલો ચા પીવા જ બેઠા છીએ, રસોડામાં જ ચાલો’ મેં તેમની બેગ લીધી અને રસોડા તરફ ચાલવા માંડ્યું. મોટાભાઈ પાછળ પછળ દોરવાયા. રસોડામાં મારી પત્ની અને ભાણીયો ઉભા થઈને પગે લાગ્યા. મોટાભાઈ તો હજુ અસમંજસમાં જ હતા. પણ બધાને હેમખેમ જોઈ જાત સંભાળી લીધી.

‘હુ જરા ફ્રેશ થઈ જાઉં, પછી ચા પીએ.’

ફ્રેશ થઈ, ચા પીતાં પીતાં ઉપરની કહાણી સંભળાવી, રુ. ૨૪૦૦ નો અફ્સોસ થયો પણ બધા હેમખેમ છે એને ઇશ્વરની કૃપા માની, મનને પણ મનાવી લીધું. ભટકેલા યુવાનની હાલચાલ, બોલવાની સ્ટાઈલ, આત્મવિશ્વાસ, અભિનયક્ષમતાના વખાણ અમે આજે પણ કરીએ છીએ. મને પણ લખતાં લખતાં ‘બન્ટી ઔર બબલી’ યાદ આવી ગયું.

કદાચ ‘બન્ટી ઔર બબલી’ કોન્ફીડન્સ ગેઈમને સમજવા માટેની ઉત્તમ ફીલ્મ.

બસ, ….. લાલચ, કંજુસાઈ, મિથ્યાભિમાન, તકવાદીપણું, તિવ્ર ઇચ્છા, દયા, ભોળપણ, શ્રધ્ધાળુતા, બેજવાબદારીપણું, ઘેરી નિરાશા, સ્વભાવદત્ત સરળતા છોડો અને ધુતારાથી બચો.

એક આખો એનસાયક્લોપીડીયા જોવો હોય  –

Encyclopedia of scams-

http://scams.wikispaces.com/Glossary

સાંચવજો ત્યારે…

6 comments on “ધુતારો –

  1. Suresh Jani says:

    સિક્કાની બીજી બાજુ..
    આ તો કોન મેનની ધૂતવાની રીત રસમો થઈ. પણ…..
    ઠગાયા હોઈએ તો પણ એક વાત હમ્મેશ યાદ રાખીએ કે,
    જીવન આખું એક રમત છે ; એ રીતે બધા સંજોગોમાં સ્વસ્થ અને આનંદમાં રહેવાની કળા આત્મસાત કરી શકાય એમ હોય છે.
    રમતા રહીએ…. હસતા રહીએ….

    Like

  2. આપના મોટાભાઈને થયો એવો અનુભવ ઘણાને થતો જ હશે .

    લોકોની લાગણીઓને સ્પર્શીને આ ધુતારા પોતાનું કામ કરી જતા હોય છે .

    જે ધર્મી હોય એને ત્યાં જ ધાડ પડતી હોય છે .

    એક ના ડબલ કરવાની લાલચમાં બધું જ ગુમાવતા ભોળા માણસોના કિસ્સા અખબારોમાં

    ઘણીવાર ચમકે છે .

    અમદાવાદમાં છારા નગરમાં આવા ઉસ્તાદો રહે છે જે અવારનવાર પોતાની હાથની કળા બતાવતા રહે છે .

    Like

  3. Vipul Desai says:

    મને તો એ સમજ નથી પડતી કે આટલા બધા સમાચારો આવા ધુતારાઓ ના આવેછે તોય લોકો કેમ સમજતા નથી. આવી જ બીજી ઠગબાજી પહેલા નાની નાની વસ્તુઓ પચાસ ટકાના ભાવમાં લોકોને આપે છે અને પછી ફ્રીઝ આપે અને ધીમે ધીમે કાર આપવાની વાતો કરીને લોકોના લાખ્ખો રૂપીયા લઈને છુંમંતર થઇ જાય છે. ખાસ કરીને કેરાલાની અમુક ગેંગો આવો ધંધો કરે છે. છતાં લોકો છેતરાય છે. લોભીયા હોય ત્યાં ધુતારાઓ ભૂખે નથી મરતા !

    Like

  4. mdgandhi21 says:

    જાદુગરો લોકોના મનોરંજન માટે હિપ્નિટિઝમ કરે જ્યારે આવા લોકો પણ એક જાતનું હિપ્નોટિઝમ જ કરે છે, ખબરજ નથી પડતી….. અને એટલે જ ભલભલા ભણેલા-ગણેલા હોંશિયાર “જિનિયસો” પણ આવા વાક્પટુઓની વાતમાં ભોળવાઈ ને છેતરાય જાય છે…….!!!!

    Like

  5. mdgandhi21 says:

    માહિતીસભર તમારો બ્લોગ સરસ છે.

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s