Basic Instincts –

‘ડરનો વેપાર’ પોસ્ટના પ્રતિભાવોમાં સુંદર પ્રતિભાવો મળ્યા અને વિચારોને નવી દિશામાં પ્રેરણા પણ મળી. ખાસ કરીને જીવોના ઘડતરમાં ભાગ ભજવતી વૃતિઓને વિચારવા મજબુર પણ કર્યો.

માનવી જ્યારે જન્મ લે છે ત્યારે બાયોલોજીકલ કન્ડીશન મુજબ માનવીનું મગજ એકદમ ખાલી હોય છે. તેમાં કોઈ વિચારો હોતા નથી. બીજી રીતે કહીએ તો હજુ આપણી જ્ઞાનેન્દ્રીયોનું કામ વ્યવસ્થિતપણે શરુ થયું હોતું નથી. બાળકની આંખ દ્રશ્ય જુએ તો, કશુક યાદ રાખે, ફરી જુએ ત્યારે પહેલી ઇમેજ સાથે સરખાવે, કોઈ તારણ કાઢે વગેરે વગેરે. પણ હજુ સુધી એવું થયુ હોતું નથી તે છતાં કેટલીક પ્રવૃતિ બાળક સ્વયંસ્ફુરીત કરતું હોય છે. જેમકે માની છાતી સાથે વળગતાં જ દુધ પીવાનો પ્રયત્ન શરુ કરી દે છે. આ ક્રિયા સ્વયંસ્ફુરીત છે તેના માટે શિખવાની (લર્નીંગ) જરુર નથી. દરીયાઈ કાચબા ઇંડામાંથી બહાર નીકળતાં જ દરીયા તરફ ચાલવા માંડે છે.

જીવોની ‘સહજ વૃતિ’ (Instinct) જન્મતાની સાથે જ ઉદભવે છે કે જીવ લઈને આવે છે (પુનઃજન્મમાં માનતા હોય તેમના માટે). જીવવૈજ્ઞાનિકો, મનોવૈજ્ઞાનિકો વગેરેએ જાત જાતની આવી સહજવૃતિની હિમાયત કરી છે. એક વિરલાએ તો આવી ચાર હજાર વૃતિનો અભ્યાસ કર્યો હતો. પણ આપણા જેવા સામાન્ય જીવ માટે મેં ફક્ત બે વૃતિઓ તારવી છે.

માનવી જન્મ સાથે બે સહજવૃતિ – Being અને Having – અસ્તિત્વ અને પાસે હોવું – લઈને જન્મે છે.

જન્મીને તરત જ તે પોતાના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવાની પ્રક્રિયા સહજ રીતે કરી શકે છે, પછી તે માનવબાળ હોય કે કાચબો.

માની પ્રેમાળ આંગળીની પકડ  - સલામતીની ખાતરી

માની પ્રેમાળ આંગળીની પકડ – સલામતીની ખાતરી

‘ડર’ એ આ બીઈંગની અભિવ્યક્તિ છે. બાળક મા પાસેથી છુટું થાય કે તરત રડવાનું શરુ કરી દે, તેને પોતાના અસ્તિત્વનું જોખમ લાગે. આ સહજવૃતિમાંથી બીજી અનેક વૃતિઓનો જન્મ થાય છે, ઘડતર થાય છે. સ્ટ્રેસની પોસ્ટમાં જોયું હતું તેમ ‘Fight or Flight’ એ અસ્તિત્વની સહજ વૃતિમાંથી ઉદભવેલી વર્ત્ણુક છે. પણ આ સમયે એમાં ‘લર્નીંગ’ ઉમેરાયેલું હોય છે. કામ વૃતિ એ પણ બીઈંગની જ અભિવ્યક્તિ છે.

હેવીંગ એ બીઈંગની સાથે જોડાયેલી જ છે. બાળક માનો હાથ પકડી લે કે માને દુર ન જવા દે એ બીઈંગને કારણે જ છે. પોતાના અસ્તિત્વ માટે મા ને તે પોતાની પાસે જ, પોતાના પઝેશનમાં રાખવા માગે છે. લાલચનો ઉદભવ એ આપણી બંને સહજવૃતિનું સંયુક્ત પરિણામ છે. જીવન ટકાવી રાખવું છે એ સહજ્વૃતિ છે અને તેના માટે પાસે હોવું, કબજામાં હોવું એ પ્રાથમિક શરત છે. કોઈ વસ્તુ, વ્યક્તિની લાલચનો આધાર ‘અસ્તિત્વ’ અને ‘પોતાની પાસે હોવાનો’ છે.  આ આપણી પ્રાથમિક ‘લાલચ’ની વાત છે. મોટા થતાં થતી લાલચ, એ ‘બીઈંગ’ માંથી ઉદભવેલી સહુલીયતના આધારે છે જે ‘શીખવા’થી આવે છે. સૌ પ્રથમ જીવન ટકાવી રાખવા ફક્ત રોટલાની જરુર હતી પણ શીખવાથી લાગ્યું કે ફક્ત રોટલો નહી ‘ટેસ્ટી’ હોવું જોઈએ. અને ટેસ્ટી ખાવા માટે પૈસાનું ‘પઝેશન’ તો હોવું જોઈએ ને ! 🙂

આપણા શાસ્ત્રોમાં પણ કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, મત્સર જેવા દુર્ગુણોનો ઉલ્લેખ છે. પણ આ બધાના મુળ શોધીએ તો માનવીની મૂળભુત સહજવૃતિમાં પડેલા છે, જે જન્મજાત છે અને તેથી તેને દુર કરવા સરળ નથી. ખુબ સજાગતાપુર્વક પ્રયત્ન કરવો પડે જે સંસારમાંથી વિરક્ત થઈ તો થઈ શકે, રોજીંદા જીવનમાં પરોવાઈને આ કાર્ય કરનાર વ્યક્તિ દુર્લભ છે.

માટે ‘જે છે તે સ્વીકારો અને વિવેકથી જીવો.’

આ લખાણ માટે વીકીપેડીયાનો અને અન્ય કેટલીક વેબસાઈટનો સંદર્ભ લીધેલો, જેમાંનું ટુંકું ને ટચ નીચે મુજબ –

Instinct or innate behavior is the inherent inclination of a living organism toward a particular complex behavior.

“Currently in the behavioral sciences instinct is generally understood as the innate part of behavior that emerges without any training or education in humans.”

The simplest example of an instinctive behavior is a fixed action pattern, in which a very short to medium length sequence of actions, without variation, are carried out in response to a clearly defined stimulus.

Any behavior is instinctive if it is performed without being based upon prior experience (that is, in the absence of  learning), and is therefore an expression of innate biological factors. Sea turtles, newly hatched on a beach, will automatically move toward the ocean. A  joey climbs into its mother’s pouch upon being born.  Honeybees communicate by dancing in the direction of a food source without formal instruction. Other examples include animal fighting, animal courtship behavior, internal escape functions, and the building of nests. All of these are examples of complex behaviors and are thus substantially different from simple reflex behaviors.

Advertisements

6 comments on “Basic Instincts –

  1. Hiranya Vyas કહે છે:

    Instinct આવેગ:પૂર્ણ પ્રતિક્રિયા, આવેગ, Our journey may continue from being to becoming & find out real Being..

    Like

  2. Atul Jani (Agantuk) કહે છે:

    Being – હોવું – અહં – હું.
    Having – પાસે હોવું – મમ – મ્હારું.

    એક વિરલાએ તો વળી ૪૦૦૦ વૃત્તિઓનો અભ્યાસ કર્યો છે. તમે તારવેલ મુખ્ય બે વૃત્તિઓ ઘણી યથાર્થ છે.

    હોવું અને મ્હારુ અથવા તો અહં અને મમ આ બે મુખ્ય વૃત્તિ છે અને અન્ય સઘળી વૃત્તિઓ આ બે વૃત્તિઓનો વિસ્તાર છે. વિસ્તાર જેટલો કરવો હોય તેટલો થઈ શકે. જેટલો વિસ્તાર કરીએ તેટલા કેન્દ્રથી દૂર જઈએ.

    અહં અને મમના કેન્દ્રમાં શું છે? અથવા તો આ અહં અને મમની વૃત્તિ જ્યાંથી ઉઠે છે અને પચી તેનો વિસ્તાર થાય છે તે મુળ વૃત્તિ ક્યાંથી ઉઠે છે?

    શાસ્ત્રમાં એક વૃત્તિ પ્રભાકર નામનો વિષય આવે છે કે જેમાં વૃત્તિઓનો જ અભ્યાસ શાસ્ત્રીય રીતે કરવામાં આવે છે.

    પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણો વડે વસ્તુઓને જાણનારો જીવ પ્રમાતા કહેવાય છે.

    પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, શબ્દ, ઉપમાન, અર્થાપત્તિ ને અનુપલબ્ધિ આ છ પ્રમાણોના નામો છે.

    યથાર્થ જ્ઞાનનું સાધન તે પ્રમાણ કહેવાય છે.

    પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણ વડે જે વસ્તુનું જ્ઞાન થાય છે તે વસ્તુ પ્રમેય કહેવાય છે.

    પ્રમાણ વડે થનારા યથાર્થ જ્ઞાનને પ્રમિતિ વા પ્રમા કહેવામાં આવે છે.

    આ ચારે જેના જ્ઞાન સ્વભાવ વડે પ્રતીત થાય છે તે સ્વયંપ્રકાશ આત્માના જ્ઞાન માટે ક્યા પ્રમાણની અપેક્ષા છે? આ ચારેને જે આત્મા પ્રકાશે છે તે આત્માના સદભાવનું તથા તેના જ્ઞાન સ્વભાવનું જ્ઞાન તો એ ચારે પદાર્થોની સાથે જ થઈ ગયું છે. જેમ સૂર્યના પ્રકાશ વડે પ્રકાશેલા અન્ય પદાર્થોના જ્ઞાન સાથે સૂર્યના સદભાવનું તથા તેના પ્રકાશ સ્વભાવનું જ્ઞાન થઈ જાય છે તેમ અહીં પણ સમજવું.

    http://bhajanamrutwani.wordpress.com/2010/05/02/ss-33/

    યોગશાસ્ત્ર તેમના બીજા સૂત્રમાં જ કહે છે કે :

    યોગ ચિત્તવૃત્તિ નિરોધ:

    ચિત્ત વૃત્તિઓનો નિરોધ તે યોગ છે.

    શંકરાચાર્યજી આ બે મુખ્ય વૃત્તિને જ બંધનનું કારણ ગણે છે.

    અહં મમ ઈતિ બંધ: મમાહં નેતિ મુક્તતા
    બંધ મોક્ષો ગુણૈ: ભાતિ, ગુણા: પ્રકૃતિ સંભવા:

    ————————————————–
    માટે ‘જે છે તે સ્વીકારો અને વિવેકથી જીવો.’
    —————————————————

    જેમને ચીલાચાલુ અને ઘરેડમાં જીવવું છે તેમને માટે તો આ સૂત્ર પુરતું છે. પણ જેમને જરા હટકે જીવવું છે. સ્વની મુળભુત વૃત્તિઓને અતીક્રમીને બુદ્ધ બનવું છે તેમને માટે વિશેષ મથામણને અવકાશ છે.

    અને એવા વિરલા તો કોઈક જ હોઈને? જેમ સિંહન ટોળા ન હોય (ક્યારેક અપવાદ રુપે મળી આવે છે) તેમ જ્ઞાનપ્રાપ્તિની અદમ્ય ઝંખના ભીડમાં ન મળે. તે માટે તો બુદ્ધ, મહાવીર, શંકરાચાર્ય, કબીર, મીરા જેવા બનવું પડે.

    માથા સાટે મોંઘી વસ્તુ સાંપડવી નહીં સહેલ જો ને

    Like

    • jagdish48 કહે છે:

      સિધ્ધાંત-થીયરી-પ્રેક્ટીકલ-સાબિતી જેવી વિજ્ઞાનની સમજુતી યોગસુત્ર દ્વારા આપવા બદલ આભાર, અતુલભાઈ.
      “અહં અને મમના કેન્દ્રમાં શું છે? અથવા તો આ અહં અને મમની વૃત્તિ જ્યાંથી ઉઠે છે અને પછી તેનો વિસ્તાર થાય છે તે મુળ વૃત્તિ ક્યાંથી ઉઠે છે?”….
      મને જાણ છે કે આ તમારો સવાલ નથી પણ તેનો જવાબ મારી રીતે બનાવું તો –
      ‘બીઈંગ’ અને ‘હેવીંગ’ એ પ્રાણીમાત્રની સહજ વૃત્તિનું ઉદભવ- જીવવૈજ્ઞાનિકની દ્રષ્ટિએ – ‘જીન્સ’, અધ્યામવાદીઓને પ્રમાણે – આત્મા, રસાયણશાસ્ત્રીઓ માટે તત્વોનું બંધારણ, ફીઝીક્સવાળાઓ માટે અણુ-પરમાણુની ગોઠવણ…. હોય શકે.
      મારા માટે તો સિક્કાની બે બાજુની જેમ, શક્તિના બે સ્વરુપો છે – પોઝીટીવ અને નેગેટીવ. એ બંને છે તો આપણે, અન્ય, પૃથ્વી, જગત…. છે.
      બાકી હટકે જીવવા માટે મથામણની જરુર નથી ‘સ્વ’ ને વિસ્તારી દો, બાકીનું આપોઆપ બનશે.

      Like

      • Atul Jani (Agantuk) કહે છે:

        શ્રી જગદીશભાઈ,

        એક બાજુ જગતના અસંખ્ય વ્યક્તિઓને લ્યો કે જે ચીલાચાલુ રીતે જીવે છે અને બીજી બાજુ એવી વ્યક્તિઓને લ્યો કે જે આ જગતમાં કશુંક પ્રદાન કરી ગયાં છે. આ જગતને કશુંક આપી જનારને શું મથામણ નથી કરવી પડી?

        ગાંધીજીનું ઉદાહરણ લ્યો તેમણે ડગલે ને પગલે મથામણ કરી છે. બુદ્ધને મહાભીનીષ્ક્રમણ કરતાં પહેલા કેવા કેવા મંથનમાંથી પસાર થવું પડ્યું. શુ મહાવીર, શંકરાચાર્ય, કબીર, મીરા કે અન્ય મહાનુભાવોના જીવન મથામણ વગર ઘડાયા છે?

        અરુણીમા સીંહા જો નીરાશ થઈને બેસી રહી હોત અને મનોમન સ્વનો વિસ્તાર કર્યા કરી હોત તો શું એવરેસ્ટ સર કરી શકત?

        આપણી સહજ પ્રકૃતિને સહેલાઈથી અતીક્રમી શકાય તેમ નથી. તેને પાર જવા માટે સતત અભ્યાસ અને પુરુષાર્થની આવશ્યકતા રહે છે.

        સ્વનો વિસ્તાર એટલે શું? સ્વનો વિસ્તાર કરવા માટેય શું મથામણની આવશ્યકતા નથી?

        એક બીજી વાત કહી દઉ કે હું જે કોઈ શબ્દો, વાક્યો કે પ્રતિભાવો આપું છું તે કોઈ વ્યક્તિ, બ્લોગર કે કોઈને ય ધ્યાનમાં રાખીને નથી આપતો. તેથી મથામણ શબ્દ આવે ત્યારે તે ગુજરાતી ભાષાના શબ્દકોષમાં મથામણનો જે અર્થ થતો હોય તે જ સંદર્ભમાં ટાંકુ છું. આવું જ દરેક શબ્દો અને વાક્યો માટે સમજવાનું.

        Like

        • jagdish48 કહે છે:

          અતુલભાઈ,
          હું પણ માનું છું કે આપણે સૌ વિચારોની આપ-લે માટે જ મળીએ છીએ. આથી મને શબ્દોની મારામારી કે બીજી કોઈ બાબતો ધ્યાનમાં આવતી જ નથી.
          હવે તમે કહ્યું કે ‘ એવી વ્યક્તિઓને લ્યો કે જે આ જગતમાં કશુંક પ્રદાન કરી ગયાં છે. આ જગતને કશુંક આપી જનારને શું મથામણ નથી કરવી પડી?’…
          આ બાબતને જુદા દ્રષ્ટિકોણથી નિહાળીએ તો ‘તેઓએ પોતાને ગમતુ કાર્ય કર્યું છે.’ … જગતે તેમના કાર્યોમાંથી મેળવ્યું છે.
          ગાંધીજીનો દાખલો લઈએ તો તેમને લાગ્યું કે માનવીએ ગુલામ ન રહેવું જોઈએ. ગુલામીમાંથી છુટવા તેમણે ‘પોતાની’ રીતે પ્રયત્નો કર્યા અને આપણને સૌને ફાયદો થયો.
          ટુકમાં આ એવા લોકો છે જેમના બેઝીક ઇન્સ્ટીન્ક્ટ ખુબ વધારે હતા. કિનારા પર જન્મતા બધા કાચબા પાણી સુધી ન પણ પહોંચી શકે. લાખો-અબજો વિર્યકણોમાંથી એક જ વીર્યકણ સફળ બને છે.
          બાકી વધારે તો આજની પોસ્ટમાં …

          Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s