જ્ઞાન-ચક્ષુ, શ્રધ્ધા-ચરણ

હમણાં એક બ્લોગપોસ્ટ પર બુધ્ધી-શ્રધ્ધાની ચર્ચા વાંચી. તર્કબધ્ધ દલીલો સાથેનું લખાણ, પણ છેલ્લા વાક્યે –

“સારમાં સાર એક જ છે : ઉટપટાંગ વાતોને છોડો. શ્રદ્ધાને બાજુએ રાખો; બુદ્ધીને અપનાવો. શ્રદ્ધાને કીનારો નથી, બુદ્ધી વીના આરો નથી.”

મને વિપશ્યના અને શ્રી ગોએન્કાજીની યાદ અપાવી. તેમના સંબોધનોમાં એક વાક્ય બહુ સરસ કહ્યું હતું.

“જ્ઞાન એ ચક્ષુ છે અને શ્રધ્ધા એ ચરણ છે.”

જ્ઞાન આગળ વધવા માર્ગદર્શન આપે છે પણ આગળ વધવાનું કામ ચરણનું છે. ગમે તેટલું જ્ઞાન હોય પણ આગળ ન વધાય તો શા કામનું ? એવી જ રીતે શ્રધ્ધા ખુબ, પણ જ્ઞાન ન હોય તો ? આંધળા ! અને શ્રધ્ધા અંધશ્રધ્ધામાં ફેરવાય જાય.

બુધ્ધીને સમજવા મેં વીકીપેડીયાનો સહરો લીધો ત્યાં ઘણી વ્યાખ્યા આપી છે – નમુનારુપ એક નીચે મુજબ –

http://en.wikipedia.org/wiki/Intelligence

A very general mental capability that, among other things, involves the ability to reason, plan, solve problems, think abstractly, comprehend complex ideas, learn quickly and learn from experience. It is not merely book learning, a narrow academic skill, or test-taking smarts. Rather, it reflects a broader and deeper capability for comprehending our surroundings—”catching on,” “making sense” of things, or “figuring out” what to do.

એ જ રીતે મેં જ્ઞાન માટે પણ પ્રયત્ન કર્યો –

http://en.wikipedia.org/wiki/Knowledge

Knowledge is a familiarity with someone or something, which can include facts, information, descriptions, or skills acquired through experience or education.

આ બંનેમાં મેં એક વાત નોંધી અહી કોઈ જગ્યાએ ‘કાર્ય’ (action) ની વાત આવતી નથી. હવે ગમે તેટલી બુધ્ધી કે જ્ઞાન હોય પણ તે એક્શનમાં ન આવે આવે તો પ્રગતિ કઈ રીતે થાય.

અહીં મને શ્રી ગોએન્કાજી વાત ફીટ થતી લાગે છે. જ્ઞાન ચક્ષુથી જોઈ શકાય છે ક્યાં જવાનું છે, કેટલું દુર છે, કઈરીતે જવાનું છે વગેરે. પણ જો ચરણ ન હોય તો ? ગમે તેટલી બુધ્ધી/જ્ઞાન હોય પણ વ્યક્તિ ત્યાંને ત્યાં સ્થિર.

અગાઉ ઉલ્લેખ કરેલી પોસ્ટમાં શ્રધ્ધાને આ રીતે સમજાવી –

“શ્રદ્ધા એ કોઈ વાર ગતાનુગતીકતા હોય, કોઈવાર વીચાર કરવાની અનીચ્છા કે અશક્તી હોય; પણ મોટા ભાગે તો એ ચીલાચાલુ રુઢી કે શૈશવના સંસ્કાર માત્ર જ હોય છે.”

પણા મને લાગે છે કે શ્રધ્ધા એક ‘ધક્કો’  (force) છે જે જ્ઞાન દ્વારા નિયત થયેલા માર્ગ પર ચાલવા માનવીને ધક્કો મારે છે.

(અહીં ‘ઉપરવાળા’ની શ્રધ્ધાની વાત નથી, થોડી ચર્ચા તો  ‘શ્રધ્ધા’ની સીરીઝમાં થઈ ગઈ છે.)

ટુંકમાં જ્ઞાન અને શ્રધ્ધા બંને વગર આરો-ઓવારો નથી.

 

6 comments on “જ્ઞાન-ચક્ષુ, શ્રધ્ધા-ચરણ

  1. આ પૂર્વ અને પશ્ચિમ જેવી વાત છે – એનો મેળ કદી નહીં થવાનો!
    વિજ્ઞાનની વાતો કરનારા એ મહારથીઓ માત્ર દલીલો જ કરતા રહેવાના- પ્રયોગો નહીં !
    જ્ઞાન માટે બધી ઈન્દ્રિયો અને મન મુકત હોવા જોઈએ , જાગૃત હોવા જોઈએ.
    સૂતા રહીને જ્ઞાન ન મળે.
    ધર્મ અને માન્યતાઓએ સર્જેલી તબાહીઓની વાત કરનારા વિજ્ઞાને સર્જેલી તબાહીઓને કેમ ભુલી જતા હશે?
    ———-
    ધર્મ અને વિજ્ઞાને કોઈ તબાહીઓ સર્જી નથી. એ બધી માણસના મને સર્જી છે.
    અધ્યાત્મ એ મનને માલિક નહીં – આપણો નોકર બનાવવાની વાત છે – એ ધર્મ અને વિજ્ઞાન બન્નેમાં કામની વાત છે.

    Like

  2. મારો સુરતી દોસ્ત ચન્દુ ચવાવલો મને કાયમ કહે છે. “સાસટરી ટારામાં નૉલેજ છે, પન જરા બી બુઢ્ઢી નઠી”. હું હું એને પુછું કે બે માં ફેરશું.તો એ કહે “”એતલું પન ટુ જાનતો નઠી એતલે તો ટુ ડફોર છે. મારા પર શર્ધા રાખ ને હુ કે’વુ ટેમ કરીયા કર. ડિકરા ટરુ ક્લયાન ઠઈ જહે.”

    Like

  3. yuvrajjadeja says:

    સારી વ્યાખ્યાઓ – સુંદર સમજ

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s