નિરવે પુછ્યું ? – સત્ય

નિરવે હમણાં ‘મારુ સત્ય’ પુસ્તકનો રીવ્યુ શરુ કર્યો. તેમાં મહાનુભાવોના કેટલાક લખાણો લખ્યા, અને મેં વળી દોઢા થઈને કોમેન્ટ લખી નાખી –

“ભઈ ! મને તો ફક્ત ગાંધીબાપુ જ ગમ્યા ! અને વગર પુછે મારું સત્ય લખી નાખું ?
‘હું મારી જાતને જેવો છું તેવો સ્વીકારી શકું’ ”

હવે, ગાંધીબાપુનું સત્ય આવું છે –

“સત્યની શોધના સાધનો જેટલા કઠણ છે તેટલા જ સહેલા છે. એ અભિમાનીને અશક્ય લાગે અને એક નિર્દોષ બાળકને તદ્દન શક્ય લાગે. સત્યના શોધકને રજકણથી પણ નીચે રહેવું પડે છે. જગત આખું રજકણને કચડે છે, પણ સત્યનો પુજારી તો રજકણ સુધ્ધા તેને કચડી શકે એવો અલ્પ ન બને ત્યાં સુધી તેને સ્વતંત્ર સત્યની ઝાંખી પણ દુર્લભ છે !”

નિરવને ચટપટ્ટી ઉપડી ને ફરી પુછી નાખ્યું –

“કેમ ફક્ત ગાંધીબાપુ જ ગમ્યા ? ફોડ પાડીને કહો તો કઈક ખબર પડે. અને જગદીશ સર ! આપણે તો ના છુટકે આપણે જેવા છીએ તેવા સ્વીકારે જ છૂટકો  .  આપણાથી બચીને જવાના પણ ક્યા ! . . આપણે તો આપણી સાથે રહેવા ટેવાવું જ પડે  ”

મારે જવાબ લખવો પડ્યો –

“મજાક મજાકમાં ગંભીર જવાબ આપવાનું કાઠું છે. પણ નિર્દોષ બાળકની વાત સ્વયં સ્પષ્ટ છે. સત્યને પારદર્શિતા સાથે સીધો સંબંધ છે. પારદર્શિતા સુક્ષ્મતાથી જ આવી શકે. સુક્ષ્મતાનો અહેસાસ થઈ શકે, વર્ણન નહીં. ઘન પદાર્થના અણુઓ (દા.ત. બરફ) દુર દુર થતા જાય, ત્યારે પ્રવાહી બને (પાણી) અને પારદર્શક બને, પણ અસ્તિત્વ તો નોંધાવે જ. હજુ વધુ છુટા પડે તો વરાળ બને, અને વધારે છુટા પડતા હવામાં પોતાના અસ્તિત્વને વીલીન કરી દે જેનો ફક્ત અહેસાસ જ થાય. આપણે જાતને ઓળખીએ છીએ તે ભ્રમ છે. જો ઓળખી શકીએ તો આપણે પણ સત્યને પામી શકીએ, વીલીન થઈ જઈએ. રજકણની નીચે હોઈએ, પણ દેખાઈએ નહી. આપણે જાતને ઓળખતા નથી, તેથી જ આવું બધું લખી લખીને ‘સ્વ’ (કે ‘હું’ ને ?) સાબીત કરવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ, સ્વને પામ્યા પછી કશું જ રહેતું નથી, રહે છે ફક્ત આકાશ !”

હજુ તો વધારે સ્પષ્ટતા કરવાની છે પણ કોમેન્ટ બોક્ષની મર્યાદા હોય ને ! પોસ્ટ જેટલી લાંબી કોમેન્ટ ન લખાય ! (આ મારુ સત્ય છે !!!)

ઘણી વખત મિત્રો એવી કોમેન્ટ કરે છે – તમે આદર્શ લખો છો, વાસ્તવિક્તાથી દુર હોય છે.

મારુ ઉપરનું લખાણ પણ ‘આદર્શ’ પરિસ્થિતિ લાગશે. પણ વસ્તવિકતા અને આદર્શની મારી વ્યાખ્યા અલગ છે.

ઉદાહરણ આપું તો – તમે તમારી જાતને સ્થિર માનો છો પણ અવકાશમાં હજારો માઈલની ઝડપથી (પૃથ્વી પર છો તેથી પૃથ્વીની ઝડપે) ગતિ કરી રહ્યા છો. ‘તમે સ્થિર છો’ તે “વાસ્તવિકતા” છે અને ‘ગતિ’ કરી રહ્યા છો એ “સત્ય” છે.

નિરવના લેખમાં શ્રી કાંતિ ભટ્ટ લખે કે ‘ આજે પત્રકારત્વમાં હું બની શકે તેટલું સત્ય જાળવી શકું તે મારું સત્ય છે – ધર્મ છે.’

શ્રી કાંતિ ભટ્ટને જે સતત વાંચે છે તે આ સત્યની યથાર્થતા જાણે છે. ‘આસપાસ’ કોલમના કેટલાય લખાણો સત્ય અને તથ્યથી વેગળા અને જેઓની ટીકા કરવાનો વિચાર, સામાન્ય માણસને પણ ન આવે એવા મહાત્માઓની ટીકાઓ સાથે લખાયેલા છે. (જો કે વાંચકોને સામાન્ય કરતાં પોતે કંઈક અલગ છે એવો સંદેશ આપવામાં આ બાબત ઉપયોગી છે.) ‘નરસિંહ મ્હેતા આજે હોત તો કરતાલ વગાડવાને બદલે વર્તમાનપત્રના શેરબજારના ભાવ જોતા હોત’ બોલો તમને આવો વિચાર આવે છે ?

ગંગાસતિ જેવી અભણ મહિલા પણ કહી ગઈ છે –

‘વચનવિવેકી જે નરનાર, બ્રહ્માદિક લાગે તેને પાય રે !’

આવા જ અન્ય મહાનુભાવ શ્રી જય વસાવડા પણ છે.

જય વસાવડા લખે –

સત્યની  શરૂઆત એ જીવનનો અંત છે – જય વસાવડા

જુના ધર્મગ્રંથો પછી આ શબ્દની ‘બ્રાંડ’ બનાવી દેનાર ગાંધીજીને સરવાળે ન સત્ય સાંપડ્યું , ન સ્વપ્ન સિદ્ધિ, ન સુખ. મહાત્માજી મૃત્યુ પર્યંત મંતવ્યને સત્ય સ્થાપિત કરતા રહ્યા, પણ કમસે કમ સત્યની વ્યાખ્યા બાબતે એ જડ નહોતા, એ મોકળાશ માટે એમને સલામ. એમના પછી એટલો સત્યનિષ્ઠ નાગરિક જાહેરજીવનમાં જોવો મુશ્કેલ છે. સત્ય એટલે સનાતન જીવનમુલ્યો વાળી વ્યાખ્યા હવે ઘસાઈ ચુકી છે. સત્ય એટલે વ્યક્તિગત અનુભવો, આદતો અને આસપાસના સંબંધો, વાતાવરણ, સંદર્ભોમાંથી ઘડાતી માન્યતાઓ – એ કદાચ વધુ વાસ્તવિક છે, પણ એ ય સત્ય છે કે ભ્રમ ? આપણે  જીવીએ, જાણીએ, અનુભવીએ છીએ એ જ સત્ય છે કે એ માયા છે અને સત્ય એને પેલે પાર છે ?”

ગાંધીજીને શું મળ્યુ અને શું ન મળ્યું એ નક્કી કરનાર કોણ ? જેણે સત્યને સમજવા જીવનભર પ્રયોગો કર્યા અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ થીસીસ લખે તેમ આ પ્રયોગોનું વર્ણન કર્યું, એ વ્યક્તિને, સત્યને ‘બ્રાંડ’ બનાવવાનો ખિતાબ આપી આપણે શું કર્યું ? જો જીવનમુલ્યોને ભુલી જવા હોય તો પ્રાણી અને માનવીમાં શું તફાવત ? જો પ્રાણી બનીને જ જીવવાનું હોય તો આ બધી જંજટ શા માટે ? ખરેખર તો આપણે પ્રાણી બનીને પણ જીવી નથી શકતા. પ્રાણીઓ આપણા કરતાં કુદરતની વધુ નજીક છે. વ્યક્તિગત અનુભવો, આદતો, આસપાસના સંબંધો, માન્યતાઓની વાસ્તવિકતા સામે મને કોઈ વાંધો નથી. એ બધા સાથે જ જીવવાનું છે. પણ સંબંધો પારદર્શક બને, આદતો કુદરતની વધુ નજીક જવાય એવી પડે તેવો પ્રયત્ન કરવામાં શું વાંધો ? પછી તમે પણ ‘સત્યના પ્રયોગો’ લખજો ને !! પણ ‘આ વાતાવરણમાં આમ જ રહેવું પડે’ એ સ્વીકૃતિમાં મને ભાગેડુવૃતિની ગંધ આવે છે.

બાકી તો ભગવાનને પ્રાર્થના કરતા હો તો મારા માટે પણ પ્રાર્થના કરજો ને કે –

“ભગવાન ! મારું કલ્યાણ કરે !

મમળાવો –

“મોટાઓની અલ્પતા જોઈ થાક્યો ,

નાનાની મોટાઈ જોઈને જીવું છું”

  શ્રી ઉમાશંકર જોષી.

આભ કે દરીયામાં એકપણ કેડી નથી,

અર્થ એનો એ નથી, કોઈએ સફર ખેડી નથી

           –      રાજેશ વ્યાસ (મીસ્કીન)

5 comments on “નિરવે પુછ્યું ? – સત્ય

  1. 1} મારો સારો એવો વારો કાઢી નાય્ખો તમે તો😀

    2} ગાંધીજી પ્રત્યે મને અનહદ આદર છે કારણ કે જે અખંડ ભારતમાં હું શ્વાસ લઉં છું તેના માટે તેઓનું પ્રચંડ યોગદાન છે , મારા એક આદર્શ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ જો તેમના એક બોલ પર ભલભલું કુરબાન કરી શકતા હોય તો તે પ્રચંડ વ્યક્તિત્વ ( સરદાર પટેલ ) ને પોતાની આભાથી આંજ્નાર ગાંધીજી વિષે તો મારા મનમાં જરા પણ સંશય નથી . . તેઓ જે વિચારતા . . તે જ તેઓ બોલતા અને તે જ તેઓ આચરતા . . આટલું અદભુત વ્યક્તિત્વ તો અનન્ય જ હોઈ શકે .

    3} પણ મને હંમેશા એક વાત કઠે છે કે જયારે જયારે સત્યની વાત આવે ત્યારે ત્યારે ગાંધીજીનું સત્ય ( કહો કે , ગાંધીજીનું વલણ , ગાંધીજીના વિચાર ) જ હંમેશા સૌ પર ભારે કેમ પડે છે ? શું તેમની પહેલા કે તેમની પછી સત્યને જીવનારો કે સત્યની કોઈ અલગ જ વ્યાખ્યા કરનારા નહિ રહ્યા હોય ? જેમ ગાંધીજીનું એક સત્ય અહિંસા ગણો તો શું સામે છેડે કેટલીય એવી દુન્વયી વસ્તુઓ એવી નથી કે જેમાં હિંસાત્મક પગલા નાછૂટકે ભરવા જ પડે ? ગાંધીજી પણ કહેતા કે જેના મનમાં હિંસા છે તે બહારથી અહિંસા આચરશે તો પણ તે હિંસા જ ગણાશે ! મને અહી જય વસાવડાએ જે વાત રજુ કરી , તેમાં તથ્ય એટલા માટે લાગ્યું કે ગાંધીજી એટલી ઊંચાઈએ પહોંચી ગયા હતા { રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ અને અંગત સ્તરે પણ } કે તેમની એક નાની ભૂલ પણ પુરા ભારતને પ્રચંડ રીતે અસર કરી શકત . . અને કેટલાય કિસ્સાઓમાં તેવું બન્યું પણ છે . . . હંમેશા કેટલીય વખત એવું બનતું કે ગાંધીજી કોઈ બાબતે મન બનાવી લેતા ત્યારે તેનું પરિણામ કઈક વિપરીત જ આવી શકવાની આશંકા હોવા છતાં તેઓ તેમનું આ વલણ ન છોડતા ! તો ત્યારે તે જ સત્ય તેમનો દુર્ગુણ ન બની જાય ?

    4} તેવી જ રીતે હું માત્ર એટલું કહેવા માંગું છે કે ” દરેકનું સત્ય ” એ . . . દરેકના સંજોગો ( આર્થિક / સામાજિક / માનસિક ), તેના પરિવાર , તેના મિત્રો , તેણે કરવો પડેલ સંઘર્ષ , તેને વેઠવા પડેલા અપમાનો , તેને પ્રાપ્ત થયેલ સન્માનો , ત્યાં સુધી કે તેનું પરિવાર આસ્તિક છે કે નાસ્તિક . . . તેના માતા-પિતા વચ્ચે સંવાદિતા હતી કે નહિ , તેણે જેમને માનેલ હોય તેવા સમાજના જ કોઈ આદર્શ કે જેમણે તેમને પ્રેરણા પૂરી પડી હોઈ . . તે અસંખ્ય પરિબળોથી ધીરે ધીરે ઘૂંટાઈને રચાતું હોય છે . . . માટે દરેકનું સત્ય એકબીજાથી અત્યંત અલગ અને ચોકાવનારું હોવાનું જ !

    5} અને ગાંધીજીએ જ આપણને આપણા સૌના હૃદયમાં જે વિચારો ઉઠી રહ્યા છે કે જે વિચારો તેમની સાથે ( ગાંધીજી સાથે ) સંગત થાય છે કે નથી થતા . . તે પ્રસ્તુત કરવાનું મોકળુ મેદાન કરી આપ્યું છે , તો શું કામ મુક્ત અને ભિન્ન વિચારો અને છતાય પ્રસ્તુત અને તાર્કિક વિચારો રજુ કરવામાં સંકોચ કરવો . . ભલે તે પછી સામા છેડાના હોય . . કારણકે તે વિચારો પોતાનું એક અસ્તિત્વ તો ધરાવે છે જ અને એ પણ સાત્વિક અને આદર્શથી ભરપુર🙂

    મેં મારી પોસ્ટમાં જેટલા પણ મહાનુભાવો નાં સત્યનું વર્ણન કર્યું અને જેટલા હવે પછી આવશે . . તેમાના એકેય નાં સત્ય સમાન નથી છતાં પણ એટલા જ મનનીય અને પ્રસ્તુત છે . . અને તે સત્ય પણ ગાંધીજીના સત્યની સાથે જ બિરાજે છે .

    મારા વિચારો રજુ કરવામાં , ક્યાય મર્યાદા ચુકાઈ હોય તો હું ક્ષમા માંગું છું , પણ મારા પક્ષે તો બસ આટલું જ હતું . . હવે અહીંથી કાઈ નહિ નીકળે😉

    Like

  2. jagdish48 says:

    પાઘડી પહેરવાનો શોખ છે ?
    મારી પોસ્ટ એ મારી લાગણીની અભિવ્યક્તિ છે, તું જે કરી રહ્યો છે તે ખરેખર પ્રસંશનીય છે. તારા લખાણોમાં ક્યાંય આછકલાઈ નથી જોઈ, આથી બચાવ પક્ષમાં આવી જવાની જરુર નથી. મેં પણ જે બે મહાનુભાવોને ભુતકાળમં ધ્યાન દઈને વંચ્યા હતા તેમની જ વાત કરી અને એ પણ તેમના વક્યોના સંદર્ભમાં. આમાં તુ ક્યાં પીક્ચરમાં આવ્યો ? એક વાતમાં હું વળગી રહીશ કે ‘સત્ય’ દરેકનું અલગ અલગ ન હોય શકે. સત્ય માટેનું દરેકનું પર્સેપ્શન અલગ અલગ હોય શકે. ગાંધીજી કે અન્ય કોઈને આપણે વિશિષ્ટ દરજ્જો આપી, મુર્તિ સ્થાને બેસાડીએ ત્યારે તેને માનવીય ક્ષમતાઓથી પર કરી દઈએ છીએ. ઘરના વડીલ ભુલ કરે તો ઘરનાઓએ ભોગવવાનું થાય, દેશના (મોટા ઘરના) વડા ભુલ કરે તો દેશના લોકોએ ભોગવવાનું થાય, પણ બન્ને વડીલ છે તો માનવી ને ! કૃષ્ણની મુર્તિ બનાવી મંદીરમાં પધરાવી, એથી તેમણે કોઈ ભુલ નથી કરી કે ન કરે તેમ કહેવું કે માનવું આપણું પર્સેપ્શન છે. કોઈના પ્રત્યે ટીકાત્મક વલણ અપનાવવું એ મને યોગ્ય નથી લાગતું. મેં પણ બન્ને મહાનુભવો વિષે લખ્યું તે યોગ્ય નથી જ. પણ તેમની વાણીના સાતત્યમાં મને તફાવત લગ્યો અને મનમાં કડવાશ આવી તે બહાર કાઢી મનને હળવું બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
    બાકી રાજકોટ આવવાનું થાય ત્યારે આપના દીદાર કરવાના જ છે એ પાકુ !
    Keep it up !!!!!!

    Like

  3. yuvrajjadeja says:

    આપનું અને નીરવભાઈ નું આ બોન્ડીંગ માણવાણી મજ્જા આવી🙂
    હું પણ આવી રહ્યો છું સુરત , આ ૨૧મી એ , વીર નર્મદ યુનિવર્સીટી માં જ્ઞાનપીઠ કાર્યક્રમમાં , આપને સમય અને અનુકુળતા હોય , તો મળીને ધન્યતાનો સ્વાદ ચાખીશ🙂

    Like

  4. […] ‘નિરવે પુછ્યું – સત્ય’ ની પોસ્ટ લખી હતી. હમણાં ફરી તેનું […]

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s