સ્ટ્રેસ – ૩

 

સ્ટ્રેસ-૨ માં ચેતાતંત્રની ચાંપલુસી કરી, પણ સ્ટ્રેસના કન્ટ્રોલ માટે ‘કોર્ટીસોલ’ને ભુલી શકાય તેમ નથી. તકલીફ ઉભી કરે છે માટે કોર્ટીસોલને કાળાકામ કરનાર કહી ઉતારી પાડ્યો પણ ખરેખર તો કટોકટીની પળે શરીરને જરુરી છે એવા કાર્યો કરવાનું ‘પ્રાયોરીટી મેનેજમેન્ટ’ તેની પાસેથી જ શીખી શકાય. વધારે ઓક્સીજનની જરુર છે શું કરવું ? વધારે લોહીની જરુર છે, શું કરવું ? અમુક જ સ્નાયુઓને વધારે શક્તિની જરુર છે શું કરવું ? આ બધુ કોર્ટીસોલની મદદથી સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમે કરી નાખ્યું, પણ તુરત પેરાસીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમને પોતાનું કાર્ય યાદ આવ્યું – શરીરને સામાન્ય અવસ્થામાં રાખવાનું – અને તેણે પોતાનું કાર્ય શરુ કર્યું. સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમથી તદ્દન વિરુધ્ધ કાર્યો – હૃદયની ગતિ ધીમી કરવી, શક્તિનો સંચય કરવો, પણ આ કાર્યો કરવા માટે તેને ‘સમય’ની જરુર છે. પણ અત્યારે ‘ટાઈમ જ ક્યાં છે ?’

તો પછી ભોગવવા તૈયાર રહો – હાર્ટડીસીઝ, ડાયાબીટીસ અને એના ઘણા પુછડીયા રોગો.

આવા ફળ ભોગવવા એના કરતા સ્ટ્રેસના મૂળને જ ઓળખીએ તો કેમ ?

કોર્ટીસોલ એ મુખ્ય સ્ટ્રેસ હોરમોન છે જેનું ઉત્પાદન કીડની પર રહેલી ઍડ્રીનલ ગ્રંથીમાં થાય છે. લોહીમાં એના પ્રમાણની ચોવીસ કલાકની એક રીધમ છે. (Biorytheme એ રસદાયક અને જાણવા યોગ્ય વિષય છે) રાત્રે કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ ઓછામાં ઓછું હોય છે જે તમારે ઉઠવાના સમયે ધીમે ધીમે વધે છે, કારણ કે જાગ્યા પછી તમારે શક્તિની જરુર પડે છે. વહેલી સવારે લોહીમાં તેનું પ્રમાણ વધુમાં વધુ હોય છે તે ઝડપથી ઘટવા માંડે છે અને દિવસ દરમ્યાન તે ઘટતું રહે છે. કોર્ટીસોલનું વધુ પ્રમાણ એ સ્ટ્રેસની સ્થિતિ અને તેનું ઓછું પ્રમાણ એ આરામની – રીલેક્સશેસનની પરિસ્થિતિ છે. આ બંને સ્થિતિ બેલેન્સ રહેવી જોઈએ, જો તેમ હોય તો આપણે તંદુરસ્ત છીએ.

દિવસ દરમ્યાન શારિરિક કે લાગણીના સ્ટ્રેસર – કસરત, ઓછી ઉંઘ, શરીર પર ઇજા થવી, ચિંતા, નિરાશા કે હતાશા, હોરમોનની કોઈ દવા કે બહારથી લેવામાં આવતા સ્ટીમ્યુલન્ટ જેવા કે કેફીન (ચા-કોફી જેવા પીણા) જેવા દ્રવ્યો કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ વધારે છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે પુરવાર થયેલ છે કે જો કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ સતત વધારે રહે તો હાર્ટડીસીઝ, ડાયાબીટીસ, ડીપ્રેશન, મેદસ્વીતા, હાડકા અને સાંધાના રોગો થાય છે. દિવસ દરમ્યાન થતી સતત દોડાદોડી અને માનસિક તણાવ આ સ્ટ્રેસ હોરમોનનું ઉત્પાદન વધારે છે જે તુરત કાર્યરત થઈ વપરાય જાય છે. હવે તમે સતત ભાગદોડ અને માનસિક તાણાવમાં રહો તો   કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ સતત ઉંચુ રહે, ધીમે ધીમે એડ્રીનલ ગ્રંથીની કોર્ટીસોલ પેદા કરવાની પ્રક્રીયા ખોરવાય જાય અને લોહીમાં કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ ઉંચુ રહે, જેના કારણે લોહીમાં ખાંડનું, કોલેસ્ટ્રોલનું પ્રમાણ ઉંચુ રહે, બીપી ઉંચુ રહે અને વિવિધ રોગોની શરુઆત થાય. સતત ભુખ લાગવી, ખાવાનું જોઈને તરત ખાવાની ઇચ્છા થવી, પેટનો ઘેરાવો વધવો, વજન ઝડપથી વધવું, મુડ સતત બદલાવો, ચિંતા વધવી, માથું દુખવું, થાક લાગવો, આ બધા કોર્ટીસોલના ઉંચા પ્રમાણની નિશાનીઓ છે.

સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમ તણાવની પરિસ્થિતિમાં કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ વધારવાનું અને પેરાસીમ્પ્થેટીક નર્વસ સીસ્ટમ તેનું પ્રમાણ ઘટાડવા પ્રયત્ન કરે, આ બંને વિરોધાત્મક પ્રયત્નોમાં કોર્ટીસોલ ઉત્પાદન કરતી ગ્રંથી ‘થાકી’ જાય, તેની કાર્યવાહી ખોરવાય જાય કારણકે એક નર્વસ સીસ્ટમ (સીમ્પેથેટીક) કોર્ટીસોલનું ઉત્પાદન કરવાની સુચના આપે અને બીજી (પેરાસીમ્પ્થેટીક) ઉત્પાદન ઘટાડવાની સુચના આપે. હવે તમારો પેરાસીમ્પ્થેટીક નર્વસ સીસ્ટમ પર કોઈ કન્ટ્રોલ નથી, પણ સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમ પર પુરો કન્ટ્રોલ છે. જો તમે સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમને ઉશ્કેરે એવા કોઈ કારણો (સ્ટ્રેસર) ન આપો તો, કોર્ટીસોલનું ઉત્પાદન બાયોરીધમના નિયમ મુજબ જ થાય અને શરીરની સીસ્ટમ નોર્મલ રહે.

સામાન્ય સંજોગોમાં ‘સ્ટ્રેસર’ ઉભા કરવામાં આપણે જ જવાબદાર હોઈએ છીએ. નીચેના સામાન્ય દાખલો જુઓને !

તમે ડ્રાઈવીંગ કરો છે અને કોઈ સુરતી લાલો કટ મારે, તમે સહમી જાવ, હદયના ધબકાર વધી જાય. હવે જો તમે ‘સુરતમાં આવું થાય જ’ એમ પરિસ્થિતિને નોર્મલ ગણી સ્વીકારી લો તો બીજી પળે તમે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં આવી જાઓ, પણ આપણે એવું નથી કરતા. અગાઊની પોસ્ટમાં જોયું તેમ મનમાં નકારાત્મક વિચારવાનું શરુ કરી દઈએ. હવે સીમ્પેથેટીક નર્વસ સીસ્ટમ આવા નકારાત્મક વિચારોને ‘સ્ટ્રેસર’ ગણી લે છે અને સ્ટ્રેસની પરિસ્થિતિમાં જે કાર્યો કરવાના હોય તે શરુ કરી દે છે.

અહીં જવાબદાર કોણ ?

નકારાત્મક વિચારો કરવા જરુરી હતા ?

મુડ ઠીક કરવા ચા-કોફીનો આશરો લીધો, કોર્ટીસોલનું પ્રમાણ વધરવાનું કેમીકલ પેટમાં નાખ્યું !

મુડ ઠીક કરવા બીજી મનગમતી પ્રવૃત્તિ ન કરી શકાય ?

હવે આ બધામાં ‘ટાઈમ’ની જરુર ક્યાં પડી ? મગજની મારામારી ઓછી કરવામાં ટાઈમની મારામારી ક્યાં આવી ?

કોઈએ રોંગ ઓવર ટેઈક કરી હૃદયના ધબકારા વધાર્યા, પણ ફક્ત એ સમય પસાર થઈ ગયો, તમે વાસ્તવિકતા સ્વીકારો અને ભુલી જાઓ, હૃદયના ધબકારા ઓછા થઈ જશે. પણ તમે ભુતકાળ અને ભવિષ્યના વિચારોની ગતિ તેજ કરી જાતે જ સ્ટ્રેસ વધારો છો.

જે છે તે, જેવું છે તેવું સ્વીકારો. સ્ટ્રેસ નહી આવે.

પ્રગતિ માટે જરુરી સ્ટ્રેસ રાખવું, પણ આપણા કન્ટ્રોલની બાબતો માટે જ, આપણા કન્ટ્રોલની બહારની બાબતો જેમની તેમ સ્વીકારવી, તેને બદલવાનો પ્રયત્ન તમારું સ્ટ્રેસ વધારશે અને સમયની બરબાદી પણ કરશે.

બાકી તો તમારા મનના તમે ધણી !

 

Advertisements

One comment on “સ્ટ્રેસ – ૩

  1. Prof. HITESH JOSHI કહે છે:

    Dear SIRJI,
    I read all 3 parts of stress without single break. Really it was so INFORMATIVE JOURNEY. Now it is a high time to explore yourself on a B/W paper regulary. Plz do needful for the youth people as earliest.

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s