સંતોષી નર સદા સુખી !

સંતોષી નર સદા સુખી !

આ સુવાક્ય ગેરમાર્ગે દોરતું હોય તેમ નથી લાગતું ?

પ્રગતિનો આધાર ? અસંતોષ.

મનુષ્ય પાસે જે છે તેનાથી જ જો સંતોષ માન્યો હોત તો વિજ્ઞાનની નવી નવી શોધો ક્યાંથી થઈ હોત ? કુદરતે જે આપ્યું છે તેમાં સંતોષ માની આપણે બેસી રહ્યા હોત તો આજે હજુ ગુફાઓમાં જીવતા ‘આદિમાનવ’ જ હોત ?

‘Necessity is mother of Invention’

જો આપણે જે છે તેમાં સંતોષ માનીએ તો ‘જરુરીયાત’ ક્યાંથી ઉભી થાય ? અને જરુરીયાત ઉભી ન થાય તો નવી શોધ ક્યાંથી થાય ?

ક્યાંક ખોટું લાગે છે ! ક્યાં તો સુવાક્ય ખોટું છે ક્યાં તો આપણે તેને સમજવાની ભૂલ કરીએ છીએ.

સૌ પ્રથમ તો ‘સંતોષ’ પરના કેટલાક અન્ય વિચારો જોઈએ –

ટહુકારમાં સંતોષના પરના સુવિચારોના કલેક્શનમાંથી કેટલાક સુવિચારો –

  • સંતોષ જ આનંદનું મૂળ છે
  • સંતોષ કુદરતી દોલત છે, જ્યારે ઐશ્વર્ય કૃત્રિમ ગરીબી છે
  • જ્યારે સંતોષરુપી ધન આવે છે, ત્યારે બીજા બધા ધન ધૂળ સમાન લાગે છે.
  • જે કંઈ સારું – નરસું, ઓછું – વધતું મળ્યા કરે એના વિશે સંતોષની લાગણી ધરાવવી; આમ કરવાથી સમતા કેળવવામાં મદદ મળશે.
  • સંતોષી માનવી ધનવાન છે, પછી ભલે તે ભૂખ્યો કે વસ્ત્રહીન હોય.

જીવનશૈલીમાં સંતોષ અને અપરિગ્રહને સંકળીને વાત કરતા જણાવે છે કે ‘જો મનમાં સંતોષ અને બિનસ્પર્ધાત્મકભાવ ભાવ રાખવામાં આવે તો સહેલાઈથી અપરિગ્રહ પાળી શકાય છે.

રતિલાલ ચંદેરીયા ની ગુજરાતી લેંગ્વેજ રીસોર્સીસ માં તપાસ કરીએ તો મહદ અંશે સંતોષનો અર્થ તૃપ્તિ, પરીતૃપ્તિ જેવા જ આપેલા છે.

ભગવદ ગોમંડલમાં સંતોષના બે અર્થ આપ્યા છે –

૧. અપરિગ્રહ

૨. જેટલું મળે તેટલાથી પ્રસન્ન રહેવું તે, પ્રારબ્ધ પ્રમાણે પ્રાપ્ત થાય તેમાં તૃપ્તિ રાખવી તે.

આમાં સાર કાઢવા જઈએ તો ‘સંતોષ’નું મૂળ ‘તૃપ્તિ’ સુધી પહોંચે છે.

હવે તૃપ્તિની વ્યાખ્યા દરેક વ્યક્તિએ જુદી જુદી હોય છે. સુરતી લાલાને ભરપેટ ખાવાનું મળે તો પણ જો ભોજન સ્વાદિષ્ટ હોય તો સંતોષ મળે નહીંતર ‘મજા ન આવી’, તૃપ્તિ ન થાય. કોઈને ફક્ત પેટ ભરાય એટલું કંઈ પણ મળે તો પણ સંતોષ થઈ જાય.

ધનવાનને કરોડો રુપિયા મળે તો પણ ‘સંતોષ’ ન થાય અને વેઈટરને તમે સારી ટીપ આપો તો પણ તેને સંતોષ થાય અને તમારા પ્રત્યે આભારની લાગણી વ્યક્ત કરે. આમ દરેક વ્યક્તિ સંતોષનું પોતાનું આગવું લેવલ નક્કી કરે છે. કઈ વસ્તુ કેટલી મળવી જોઈએ એની પૂર્વધારણા કરતો હોય છે, અપેક્ષા હોય છે.

એક બીજો મુદ્દો પણ ધ્યાનમાં લેવો પડે. ‘સંતોષ’ નું પરિમાણ ‘સમય’ સાથે બદલાય છે. એક સમયે એક પરિસ્થિતિમાં સંતોષ મળતો હોય તો પણ બીજા સમયે એ જ પરિસ્થિતિમાં સંતોષ મળતો નથી. જે વ્યક્તિને આજે મહીને દસ હજારમાં પણ સંતોષ હોય પણ એક વર્ષ પછી તેને એ જ પરિસ્થિતિમાં એટલાથી સંતોષ મળતો નથી.

આજનો મુદ્દો ખરેખર તો એચીવમેન્ટ ઓરીએન્ટેડ વ્યક્તિઓનું ધ્યાન દોરવાનો પ્રયત્ન છે. જે લોકોને કંઈક કરી દેખાડવું છે, તે લોકો, જે મળ્યું છે તેમાં, જો ઉપરની વ્યાખ્યાઓ મુજબ ‘સંતોષ’ માને તો પ્રગતિ અટકી જાય. હરીફાઈમાં આગળ થવું હોય તે પોતાની ક્ષમતાને વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યા વગર, ક્ષમતા પ્રમાણે મળ્યું તેનો સંતોષ માને તો પાછળ રહી જાય. વિધ્યાર્થી વાંચ્યા પ્રમાણે માર્ક મળ્યા એમ માની અટકી જાય તો વધારે મહેનત કરતો અટકી જાય. વ્યક્તિ કાર્ય કરી, ગીતાજીનો આધાર લઈ કહે (‘કર્મણ્યે …..’) મેં તો મહેનત કરી હવે પ્રારબ્ધમાં હશે તે મળશે, તો તેનો વિકાસ અટકી જાય.

આ બધાનો એક ઉપાય એ કે ‘સંતોષ’ અને ‘તૃપ્તિ’ને જુદા પાડો.

જે થાય છે, જેટલું થયું છે તેનો ‘સંતોષ’ માનો, પ્રસન્નતા આવશે અને આગળ વધવાની પ્રેરણા મળશે, પણ જે મળ્યું તેટલાથી ‘તૃપ્ત’ ન થાઓ. ‘અતૃપ્તિ’ આગળ વધવા માટેનું બળ છે.

મને આ લખાણથી પૂરતો સંતોષ નથી થયો, તમે કંઈ ઉમેરશો ?……

3 comments on “સંતોષી નર સદા સુખી !

  1. sanket lathiya says:

    Agree with you, Sir.

    Like

  2. bharodiya says:

    આમાં બધી વાતમાં માણસનો મરો છે. કોઇ ખાસ બાજુ બોલી શકાય એમ નથી. સંતોષી નર સદા સુખી એવું આપડા વડિલો ભાખી ગયા એ પણ આપણી જેમ ગુંચવાયેલા જ હતા. સંતોષ થી નવુ યા રોજીંદુ કામ ધીમુ પડી જાય કે અટકી જાય. અને વિકાસ તથા અસંતોષને કોઇ સીમા નથી હોતી. વિકાસ ક્યાં સુધી ? વિકાસ તો માત્ર પરિસ્થિતિ નો છે. એક વસ્તુ મટાડી બીજી ઉભી કરી. ડુંગરાઓ તોડી રોડ અને મહેલો બનાવ્યા. ક્યારેક તો ડુંગરા ખતમ થાશે. જમીનના બળતણ થી તાગડધીન્ના કરવામા આવે છે, કોલસો-પેટ્રોલ ક્યારેક તો ખૂટશે. પછી શું ? અચાનક સંતોષ પછી કઈ વસ્તુનો માનવો ? સાયકલનો કે પછી પગપાળા. નો.
    મૂળ તો સંતોષ-અસંતોષ, વિકાસ- અવનતિ માં પડ્યા કરતા સરળતાથી, સ્થિરતા થી, એકધારુ ગાડુ ગબડ્યે રાખે એ જ ઠીક છે.

    Like

    • jagdish48 says:

      વિકાસની વ્યાખ્યાને નવી દ્રષ્ટિ આપી – વિકાસ તો માત્ર પરિસ્થિતિનો છે – એ ગમ્યું.
      આભાર !

      Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s