વાતનો તંત પકડો !

‘સ્વ’ની ખણખોદમાં ડો. એરીક બર્નના ટ્રાન્જેકશલ એનાલીસીસની પ્રાથમિક જાણકારી વ્યક્તિના વ્યક્તિત્વનો ઓળખવા માટે લીધી. સતત ટીકા કરતા, હુકમ ચલાવતા માણસનો ક્રીટીકલ પેરન્ટ ઇગો સ્ટેટ વધારે હોય છે. આથી તેમની સાથે કામ કરવું હોય તો આજ્ઞાકિંત બાળક જેવું વર્તન કરી વધુ લાભ મેળવી શકાય, નર્ચરીંગ પેરન્ટ સાથે દયા/મદદ માગતા બાળકનું સ્વરુપ કામ આવે. પણ વાસ્તવવાદી એડલ્ટ સાથે આપણે પણ એડલ્ટ જ બનવું પડે. અહીં પેરન્ટ કે ચાઈલ્ડ બનવા જાઓ તો વાતચીત આગળ વધે જ નહીં. એ જ રીતે ચાઈલ્ડ સાથે ચાઈલ્ડ કે પેરન્ટ બની વર્તવું પડે. આ તો અન્ય સાથે વર્તન કરવાની સામાન્ય ટેકનીક થઈ, પણ સામેવાળાના ઇગો સ્ટેટને ઓળખવા, પહેલાં તેના વાણી/વર્તન સમજવા પડે. કોઈપણ સંવાદમાં બે ક્રિયા થાય. સામેવાળાને પ્રત્યુત્તર આપવા તમે કંઈક કહો (Verbal) કે ઇસારો (Non Verbal) કરો, એટલે કે તેને પ્રત્યુત્તર માટે ‘સ્ટીમ્યુલેટ’ કરો, એને ‘ટીએ’ની ભાષામાં ‘સ્ટીમ્યુલસ’ (Stimulus – S) કહે છે અને સામેવાળો આનો પ્રત્યુત્તર આપે એટલે તે ‘રીસ્પોન્સ’ (Response – R) બને. આ S અને R નો અભ્યાસ કરો તો તમને તમારો સંવાદ, કઈ રીતે સફળ બનાવવો તેની ચાવી મળી જાય. વધારે સ્પષ્ટતા નીચેના ચિત્રથી થશે.

 ‘કેટલા વાગ્યા ?’ (અહીં એક એડલ્ટ એ બીજા એડલ્ટને સ્ટીમ્યુલસ (S) આપ્યું)

‘ત્રણ વાગ્યા’ (અહીં બીજા એડલ્ટ એ પહેલા એડલ્ટને રીસ્પોન્સ (R) આપ્યો)

સીધો સવાલ સીધો જવાબ.

‘બહુ બાફ લાગે છે નહીં ?’ (અહીં એક એડલ્ટ એ બીજા એડલ્ટને સ્ટીમ્યુલસ (S) આપ્યું)

‘વરસાદના ઝાપટાને કારણે ભેજનું પ્રમાણ વધારે છે એટલે, (એડલ્ટથી એડલ્ટને જવાબ) અહીં જરાક પંખાની નજીક આવી જાઓ’ (પેરન્ટથી એડલ્ટને સ્ટીમ્યુલસ)

‘આભાર’ (એડલ્ટથી પેરન્ટને જવાબ)

Stimulus

Response

Parent – Parent

Parent – Parent

Adult – Adult

Adult – Adult

Child – Child

Child – Child

Child – Parent

Parent – Child

Parent – Child

Child – Parent

Adult – Child

Child – Adult

Child – Adult

Adult – Child

Adult – Parent

Parent – Adult

Parent – Adult

Adult -Parent

 ઉપરના બધામાં S અને R ની લીટીઓ દોરવામાં આવે તો કોઈ S અને R ની લીટી એકબીજાને કાપતી નથી. આવા સંવાદ (ટ્રાન્જેક્શન)ને ‘Complementary’ કહે છે અને બન્ને વ્યક્તિ વચ્ચે કોઈ વિવાદ થતો નથી. આ સંવાદો બાજુમાં દર્શાવ્યા પ્રમાણેના ઇગો સ્ટેટ વચ્ચે થઈ શકે છે. જે ઇગો સ્ટેટ પરથી સવાલ પુછાય તેને અનુરુપ ઇગો સ્ટેટ પરથી જવાબ અપાય. જેમકે પેરન્ટથી પેરન્ટને સવાલ પુછાય, તો જવાબ પેરન્ટથી પેરન્ટને અપાય. પેરન્ટથી ચાઈલ્ડને પુછાય તો જવાબ ચાઈલ્ડથી પેરન્ટને અપાય અને એ રીતે અન્ય. જો આ રીતે વાતચીત ચાલે તો કોઈ પ્રશ્નો થતા નથી. સંવાદ સરળ રહે છે. સાદી ભાષામાં માથાકુટ થતી નથી.

પણ જ્યારે S અને R ની લીટીઓ દોરવામાં આવે અને S અને R ની લીટી એકબીજાને કાપે અથવા ખૂણો બનાવે ત્યારે પરિસ્થિતિ અલગ બને છે

‘દિકરા, તારા દાખલા પૂરા કરી લીધાને ?’ લાગણીભર્યા અવાજે પિતાએ પુત્રને પૂછ્યું

‘કેમ ? તમે કાંઈ મારા ટીચર છો ?’ પુત્રે ઉધ્ધતાઈથી જવાબ આપ્યો.

અહીં પિતા નર્ચરીંગ પેરન્ટના સ્ટેટ પરથી બાળકના ચાઈલ્ડ ઇગોને પૂછે છે, જ્યારે પુત્ર પોતાના પેરન્ટ ઇગો પરથી પિતાના ચાઈલ્ડને સંબોધીને જવાબ આપે છે.

પછી માથાકુટ શરુ….

 

‘કેટલા વાગ્યા ?’ (એડલ્ટ થી એડલ્ટને સવાલ)

‘કેમ, કાંડે ઘડીયાલ બાંધતાં જોર પડે છે ?’ (પેરન્ટથી એડલ્ટને જવાબ)

અહીં  ‘S’ અને ‘R’ બન્ને વચ્ચે એન્ગલ બને છે અને સંવાદમાં કડવાશ આવે છે.

આમ ‘S’ અને ‘R’ બન્ને વચ્ચે એન્ગલ બને, કે ઉપરના ઉદાહરણ પ્રમાણે ક્રોસ થાય, ત્યારે વિસંવાદિતતા આવે છે, વાતચિત આગળ વધતી નથી.

 આ પ્રકાર કરતા પણ વધારે ખરાબ સંવાદ ‘ડુપ્લેક્સ’ પ્રકારના હોય છે

મોડા આવેલા કર્મચારીને બોસ પૂછે છે –

‘કેટલા વાગ્યા ?’

દેખીતો સવાલ એડલ્ટથી એડલ્ટને સમય જાણવાનો લાગે છે, પણ હકીકતમાં બોસ કર્મચારીને મોડા થવા અંગે ટકોર કરે છે. આપણે આને દ્વિઅર્થી સંવાદ પણ કહીએ છીએ. જે વધુમાં વધુ કડવાશ ફેલાવે છે.

શું સારુ તે તમે જાતે જ નક્કી કરી લેજો.

(આજની પોસ્ટ થોડી બોરીંગ લાગશે, હવે તમે અમને ભણવાશો ? એવી ચીડ ચડશે. પણ મારો ઇરાદો ફક્ત તમે તમારા વ્યવહારોને સમજીને વધુ સારા બનાવી શકો એ માટેના છે.)

2 comments on “વાતનો તંત પકડો !

  1. Prof. HITESH JOSHI says:

    Really interesting..!!
    So informative..!!
    Really helpful to maintain relation with others. Once knowing basic nature of other, one can deal very easily.
    THANKS….!!

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s