નિષ્ઠા

નિષ્ઠા

ચારપાંચ વર્ષ પહેલાં ગુજરાત સરકારે, સરકારી કર્મચારીઓને ‘કર્મયોગી’ તાલીમ આપી. સામાન્ય રીતે બને છે તેમ સારું માર્કેટીંગ કરી શકતી કોઈ મેનેજમેન્ટ કંપની, જેણે મહદ અંશે વિદેશી મેનેજમેન્ટ ટ્રેઈનીંગ કાર્યક્રમોનું ભારતીયકરણ (ફક્ત ભાષાકીય) કરેલું હોય તેણે આખા રાજ્યના કર્મચારીઓને તાલીમ આપી જેમાં થોડા બીહેવીયર ઇનપુટસ આપ્યા. તાલીમ બાદ કર્મચારીઓમાં નજરે પડે તેવો સુધારો થયો નહી અને એકાદ દિવસ વર્તમાનપત્રમાં સરકારના તાલીમ ગોઠવનાર મુખ્ય અધીકારીએ પણ કબુલ્યું કે કર્મયોગી તાલીમ નિષ્ફળ ગઈ છે.

તમને લાગશે કે ‘નિષ્ઠા’ના હેડીંગ નીચે મેં તમારી મજાક શરુ કરી, પણ એવું નથી. આ તાલીમમાં જે કંઈ ખૂટતું હતું તે હતી નિષ્ઠાના વિકાસની તાલીમ. કદાચ આપણામાં જે કંઈ ખૂટે છે તે છે નિષ્ઠા. વિકાસશીલ દેશોમાં જે કંઈ ખૂટે છે તે નિષ્ઠા છે. જાપાન, જર્મની, ફ્રાંસ ગમે ત્યાં જાઓ, લોકો અંગ્રેજીને બાજુમાં મુકીને પોતાની ભાષામાં વાત કરે છે. કેમ ? તેઓમાં છે તેમની ભાષા પ્રત્યેની, પોતાના દેશ માટે ની નિષ્ઠા અને આપણે તો બાળકોને ‘રેઈન રેઈન ગો અવે’ શીખવીએ છીએ. શું ગુજરાતી ભાષામાં બાળગીતો અપ્રાપ્ય છે ? શિવાજીના હાલરડાની અંગ્રેજી કૃતિ તૈયાર ન થઈ શકે ? કે પછી અંગ્રેજી નામ પડે એટલે નીચી મુંડીએ પરદેશની ગુલામી આયાત કરી લેવાની ? આ તો આડવાત થઈ, મૂળ સવાલ હતો નિષ્ઠાના વિકાસની તાલીમ. પરદેશી તાલીમ કાર્યક્રમોમાં નિષ્ઠાનો સમાવેશ થતો નથી. કારણકે ત્યાં તેની જરુર નથી. કારખાનાના મજુરને માલીક સાથે ગમે તે પ્રશ્ન હોય તો પણ પોતાના કામ પ્રત્યે કોઈ બંધછોડ કરતો નથી. વીકએન્ડમાં ગમે તે કરે પણ અઠવાડીયાના પાંચ દિવસ કામચોરી નથી કરતો. એવું પણ વાંચ્યું છે કે હડતાલ પાડીને વિરોધ કરવાને બદલે વગર પગારે ઓવરટાઈમ કરીને વિરોધ વ્યક્ત કરે છે. આ બધુ શા માટે ? કાર્ય પ્રતિ નિષ્ઠા. દેશ પ્રત્યે નિષ્ઠા, કારણ કે હડતાલ પાડે તો દેશની (ફક્ત કારખાનાની નહી) ઉત્પાદકતા ઘટે. આપણે ‘બંધ’નું એલાન આપીને આપણા જ કારખાનાને નહી પણ અન્ય કારખાના પણ બંધ કરાવીએ છીએ. આપણું બૌધ્ધિક સ્તર ઉંચું છે પણ ફક્ત નિષ્ઠાનો આભાવ છે.

સૌ પ્રથમ તો નિષ્ઠા એટલે શું એ સમજવું પડે. મેં તેના ચોક્કસ અર્થ માટે મહેનત કરી જોઈ. ભગવત ગોમંડલમાં તેનો અર્થ શોધતાં ૧૪ અર્થ મળ્યા. આપણને ઉપયોગમાં લાગે તેવા – આસ્થા, એકાગ્રતા, લીનતા, પ્રીતિ, અનુરાગ, આસક્તિ, શ્રધ્ધા, ભક્તિ, વફાદારી. તેના જેવા અંગ્રેજી શબ્દો – Faith, Devotion, Loyalty, Concentration, Absorption. વિકીપેડિયા – ગુજરાતીમાં પણ પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેના અર્થને બદલે તેનો ઉપયોગ વધારે નજરે પડ્યો – દેશ પ્રત્યે નિષ્ઠા, ધર્મ પ્રત્યે નિષ્ઠા, સમાજ પ્રત્યે નિષ્ઠા, કુટુંબ પ્રત્યે નિષ્ઠા, કાર્ય પ્રત્યે નિષ્ઠા. મારી પસંદગીનો અંગ્રેજી પર્યાય –  Integrity – the quality of being Honest and having strong moral, the state of being whole and undivided, internal consistency અને Loyalty અને  Devotion.

દેશમાં ઘણા ધાર્મિક ગુરુઓ અને સંપ્રદાયો આસ્થા, શ્રધ્ધા ભક્તિ શિખવવા મહેનત (?) કરી રહ્યા છે પણ એ બધા પોતાના તરફ – જે તે સંપ્રદાય, ગુરુ પ્રત્યે આસ્થા, શ્રધ્ધા અને પ્રભુભક્તિને ગુરુભક્તિ શીખવે છે, જ્યારે નિષ્ઠાની તાલીમમાં પોતાની જાત પ્રત્યે આસ્થા, શ્રધ્ધા રાખવાનું શીખવવાની વાત છે. જ્યાં સુધી વ્યક્તિને પોતાનામાં શ્રધ્ધા નહી હોય ત્યાં સુધી આત્મવિશ્વાસ નહી આવે અને આત્મવિશ્વાસ વગર કોઈ વ્યક્તિ કેવી રીતે કાર્ય કરી શકે ? બીજી વાત વફાદારીની આવે. વફાદારી કેવી રીતે શીખવી શકાય ? તમારે ફક્ત વફાદાર રહેવાથી મળતા પરિણામોનો અહેસાસ વ્યક્તિને કરાવવાનો રહે. વ્યક્તિ આપોઆપ વફાદાર બની રહે. છેલ્લે વ્યક્તિમાં પ્રીતિ, અનુરાગ જગાવવો પડે. એ ક્યારે જાગે ? જ્યારે વ્યક્તિને કોઈ વાત/વસ્તુ પસંદ પડે ત્યારે પ્રીતિ જાગે, આમ વ્યક્તિની પંસંદ શોધવી પડે.

આ તો તાલીમની વાત થઈ, પણ જો આપણે પણ આપણામાં નિષ્ઠા જગાવીએ તો  જીવન જીવવામાં મજા આવશે. તમારે ફક્ત તમારામાં – પોતાનામાં શ્રધ્ધા જગાવવાની છે, તમારે તમારી જાત પ્રત્યે વફાદાર બનવાનું છે, તમારી જાતને પ્રેમ કરવાનો છે.

કોઈ શક ?

10 comments on “નિષ્ઠા

  1. હું નિષ્ઠાનો અર્થ પ્રામાણિકતા કરૂં છું. પ્રામાણિકતા આપણા પોતાના સાથે. જે કરીએ તેમાં બેજાને તો છેતરી શકીએ, પણ અંદરખાને આપણે પોતે સત્ય જાણતા હોઈએ. આ સત્યને વફાદાર રહેવું એ જ નિષ્ઠા છે, એમ હું માનું છું.

    Like

    • jitu48 says:

      દિપકભાઈ,
      નિષ્ઠાને પ્રમાણિકતા સુધી મર્યાદિત કરવાથી કદાચ અર્થ સરશે નહીં. કોઈપણ કાર્ય કરવા માટે આંતરિક ‘ફોર્સ’ની જરુર છે, હું તેને ‘Motivation’ ના અર્થમાં લઊં છું. આ બળ મેળવવા આસ્થા પણ જોઈશે, એકાગ્રતા પણ જોઈશે, અનુરાગ પણ જોઈશે – કંઈક અંશે – the state of being whole and undivided – જેવી સ્થિતિ છે.
      આભાર !

      Like

      • એ આંતરિક બળ તો છે જ. મારી નજરે – સામાન્ય રીતે આપણે ઘણાં કામો માતે હા પાડીએ છીએ પણ પછી બહાનાં કાઢતા હોઇએ છીએ. આપણે કોઈને ‘હા’ કહીએ ત્યારે ખરેખર તો આપણે પોતાની જાતને ‘હા’ કહેતા હોઇએ છીએ. એટલે આપણે એ કામ બીજા માટે નહીં, આપણી જાત સમક્ષ સાચા ઠરવા મા્ટે પૂરૂં કરવું જોઈએ. આપણું મોટીવેટિંગ ફોર્સ આપણી ‘હા’ જ હોઈ શકે.
        આપણે પોતાની મરજીથી કોઈ કામ કરીએ તેમાં તો આપણા મોટીવેટિંગ ફોર્સને ઓળખી શકીએ, પણ જે કામ ફરજ તરીકે કે કોઈની અપેક્ષાઓ પૂરી કરવા મા્ટેનું હોય તે સ્થિતિમાં શું?
        લાગે છે કે આપણે એક જ વાત જુદા શબ્દોમાં કહીએ છીએ.

        Like

  2. Prof. HITESH JOSHI says:

    NOT AT ALL…!!!
    Really inspiring me such clips. It is a high time to CONVEY the message to youth (in real sense..!!). Bcoz others (YOUTH) are engaged with many diversions. They have to be realized with such “NISTHA” – to be loyal with oneself, to be honest with oneself or task assigned to them.
    Prof. HITESH JOSHI

    Like

    • jitu48 says:

      હિતેશભાઈ,
      આજના જમાનામાં ડાઈવર્સીટીમાં પણ નિષ્ઠા જાળવવી પડૅ તેવું છે. પણા જાત સાથે કમીટમેન્ટ હશે પ્રશ્નો ઓછા હશે.
      આભાર.

      Like

  3. jjkishor says:

    નિષ્ઠામાં જે પ્રામાણિકતાની વાત છે તે પ્રામાણિકતા માટે આપોઆપ બધા ગુણો અને બધી આવડત કામે લગાડવાની હોવાથી પ્રામાણિકતામાં બધુ સમાય છે.

    કાર્યની ગુણવત્તા નિષ્ઠા વિના આવતી નથી. નિષ્ઠા વિનાનું કામ પોતાને કે બીજાને ‘સાચા અર્થ’માં ઉપયોગી થતું નથી.

    Like

    • jitu48 says:

      જુગલભાઈ,
      આપ પણ દિપકભાઈની સાથે છો, એમ લાગે છે. પ્રમાણીકતાનો મારો અર્થ કંઈક આવો છે –
      મને જે કોઈ કામ આપવામાં આવે તેને મારે તેના ચોક્ક્સ ધારાધોરણ મુજબ, નિયત સમયમાં પુરું કરવું, જે વળતર મળવાનું છે તેના પ્રપોર્શનમાં કાર્ય કરવું.
      સંબંધોમાં પ્રમાણીકતા એટલે – દા.ત. ભાઈ-બહેનનો સંબંધ. તો ભાઈએ બહેન તરફની સમાજ દ્વારા જે નિયત કરેલી હક-ફરજો અદા કરવી કે બહેને ભાઈ તરફની હક-ફરજો અદા કરવી.
      મારા ‘મોટીવેશન’ના સંદર્ભમાં દિપકભાઈ લખે છે –
      ‘આપણે પોતાની મરજીથી કોઈ કામ કરીએ તેમાં તો આપણા મોટીવેટિંગ ફોર્સને ઓળખી શકીએ, પણ જે કામ ફરજ તરીકે કે કોઈની અપેક્ષાઓ પૂરી કરવા મા્ટેનું હોય તે સ્થિતિમાં શું?’
      ફરજ તરીકે કે કોઈની અપેક્ષા પ્રમાણે કરેલ પ્રમાણીકતાથી કરેલ કાર્ય અને એજ કાર્ય નિષ્ઠાપૂર્વક કરવામાં આવે તો બન્નેના પરિણમો જુદા હોય છે. આ અંગેની નાની વાર્તા અક્ષરનાદ પર મેં લખેલ પોસ્ટ પર નીચેની લિન્ક પર છે

      સંબંધોમાં સમજણની ઉલઝન –
      http://aksharnaad.com/2012/03/31/misconceptualization-in-relations/
      જોઈ જવા વિનંતિ (દિપકભાઈને પણ)

      Like

  4. […] એ પણ સ્વીકારવું પડે કે આપણામાં પણ ‘નિષ્ઠા’ નો અભાવ […]

    Like

  5. […] નિષ્ઠા વિષે તો અગાઊ ચર્ચા થઈ ગઈ છે. નિષ્ઠાનો સવાલ તો આપણા અંગત જીવનને વધારે સ્પર્શે છે જ્યારે નૈતિકતાના પ્રશ્નો તો આપણા સમાજ સાથેના સંબંધોને વધારે સ્પર્શે છે. (એમાંય ભારતીય મીડીયા પોતાની સ્વતંત્રતાનો દુરુપયોગ કરી નૈતિક કરતાં અનૈતિક સમાચારોને વધારે ચગાવે છે.) […]

    Like

આપનું અમુલ્ય મંતવ્ય આપશો ?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s